Стыль як літаратуразнаўчая катэгорыя. Марфалогія стылю Диссертация

Наша мова − цэласная і лагічна правільная сістэма. Яго найменшай адзінкай з’яўляецца гук, найменшая значная адзінка − марфема. З марфем складаюцца словы, якія лічацца асноўнай моўнай адзінкай. Іх можна разглядаць з пункту гледжання іх гучання, вымаўлення, а таксама з пункту гледжання будовы, як часціны мовы ці як члены сказа.

Кожная з названых моўных адзінак адпавядае пэўнаму моўнаму пласту, ярусу. Гук з’яўляецца адзінкай фанетыкі, марфема − марфеміцы, слова − адзінка лексікі, часціны мовы − адзінкі марфалогіі, а сказы – сінтаксісу. Марфалогія і сінтаксіс разам складаюць граматыку.

На ўзроўні лексікі вылучаюцца асаблівыя абароты гаворкі, якія надаюць ёй асаблівую выразнасць. Падобнымі сродкамі на ўзроўні сінтаксісу з’яўляюцца моўныя сродкі. Як бачым, усё ў моўнай сістэме ўзаемазвязана і ўзаемаабумоўлена [2, c. 110 ].

Сродкі маўленчай выразнасці, такія як параўнанне, метафара, паэтычны сінтаксіс, выкарыстоўваюцца ў беларускай мове для надання тэксту дадатковых сэнсавых адценняў, прыгажосці і глыбіні. Яны дапамагаюць выказаць стаўленне аўтара да прадмета абмеркавання, звярнуць увагу на самыя выразныя рысы прадмета, падзеі або з’явы. Беларускую паэзію і прозу немагчыма ўявіць, калі абысціся без ужывання моўных сродкаў. Выкарыстанне слоў, якія робяць тэкст выразным, не толькі ўпрыгожваюць яго, але і паказваюць узровень майстэрства пісьменніка, яго маўленчую культуру, стыль. Апісанне самага звычайнага прадмета можна зрабіць выдатным і незвычайным, ужыўшы моўныя мастацкія сродкі. Словы і выразы, якія надаюць тэксту выразнасць, умоўна дзеляць на тры групы: фанетычныя, лексічныя і марфалагічныя. Лексічныя сродкі выразнасці − моўныя сродкі, якія выкарыстоўваюцца аўтарам у пераносным, іншасказальным значэнні шырока ўжываюцца ў мастацкіх творах. Лексічныя сродкі служаць для стварэння вобразаў, дапамагаюць стварыць пэўную атмасферу, дасягнуць пэўных стылістычных эфектаў. У аснове лексічных сродкаў выразнасці ляжыць схаванае або відавочнае параўнанне. Яно можа грунтавацца на знешнім падабенстве, асабістых асацыяцыях аўтара або жаданні апісаць аб’ект пэўным чынам. З лексічнымі сродкамі мы сутыкаемся яшчэ са школы. Успомнім самыя распаўсюджаныя з іх: эпітэт − самы вядомы і распаўсюджаны сродак. Часта сустракаецца ў паэтычных творах [8, c. 23]. 

Эпітэт − гэта маляўнічае, выразнае вызначэнне, якое грунтуецца на схаваным параўнанні. Падкрэслівае асаблівасці аб’екта, які апісваецца, яго самыя выразныя рысы. Прыклады: «чырвоная зара», «лёгкі характар», «залатыя рукі», «сярэбраны голас» [25, c. 184]. 

Параўнанне − слова або выраз, у аснове якога ляжыць супастаўленне аднаго прадмета з іншым. Часцей за ўсё яно афармляецца ў выглядзе параўнальнага звароту. Даведацца можна па выкарыстанні характэрных для гэтага прыёму саюзаў: быццам, як быццам, нібы, як, дакладна, што. Разгледзім прыклады: “празрыстая, як раса”, “белая, нібы снег”, “прамая, быццам трасцінка” [25, c. 169]. 

Метафара − сродак выразнасці, у аснове якога ляжыць схаванае параўнанне. Але, у адрозненне ад параўнальнага звароту, яно не афармляецца саюзамі. Напрыклад: “шэпт травы”, “слёзы неба” [25, c. 140]. 

Згодна з “Літаратуразнаўчым слоўнікам” В. Рагойшы, метафара з’яўляецца адным з асноўных відаў тропа. Гэта ўжыванне асобнага слова ці цэлага выразу ў пераносным значэнні праз супастаўленне пэўнай з’явы ці прадмета на аснове іх падабенства або кантрасту [50, с. 151]. Метафары ёсць прыклады мастацкага ўспрымання свету. Так, трэнасаўскі троп “чэзлі вочы” [49, с. 311] сведчыць пра страту органамі зроку сваіх фарбаў, адпаведна, пра страту зацікаўленасці нечым. Метафару можна патлумачыць як працэс “патухання” жыцця ў вачах, калі позірк не дэманструе цікавасці да  акаляючага, губляе сваю яркасць; у прамым сэнсе чэзнуць могуць расліны: калі ўявіць, як пад восень вянуць кветкі – даволі проста зразумець і чэзненне вачэй. Троп “скрыўлены жах” [49, с. 312] на першы погляд з’яўляецца сумяшчэннем несумяшчальнага: жах – гэта нематэрыяльная катэгорыя, а паняцце крывізны можна прымяніць толькі да матэрыяльна выражаных рэчаў. Аднак дадзеная метафара тонка дэманструе характэрны бок жаху. 

Адухаўленне - разнавіднасць метафары, перанясенне ўласцівасцей жывых істот на прадметы, абстрактный паняцці, з’явы прыроды, рэчы. У аснове адухаўлення ляжаць аптымістычныя ўяўленні старажытнага чалавека, які ўсе прадметы навакольнага свету надзяляў здольнасцю мысліць і адчуваць. Прыклад прыёму адухаўлення: “Зіма ўжо на дварэ, за позваю шле позву, завея верх бярэ”.

Увасабленне, або персаніфікацыя - разнавіднась метафары, якая заключаецца ў наданні чалавечых уласцівасцей рэчам, прадметам, з’явам прыроды. Увасабленне часта сустракаецца ў творах аўтара: “Смейцеся, вербы ніцыя, смяяцца не можаце — плачце”.

У зборніках шмат прыкладаў персаніфікацыі і адухаўлення, якія В. Рагойша адносіць да разнавіднасці метафары. Персаніфікацыя ў мастацкім тэксце рэалізуецца праз наданне неадушаўлѐным прадметам і з’явам чалавечых уласцівасцей [50, с. 152]. У Вікторыі Трэнас, беларускай паэткі і літаратурнага крытыка, сустракаем наступныя прыклады: “смех засынае”, “жах бяжыць”, “заспявае снег”, “самота малюе кругі”, “бераг падміргвае”, “сумнеў блукае”, “дыхаюць сцены”, “вершык ціўкае”, “поўня вые”, “умыўся яблык”, “восень б’ецца”, “сонца раскінула хвалі сваіх валасоў” і інш.

Калі мы гаворым пра мастацтва, літаратурнай творчасці, мы арыентаваны на ўражанні, якія ствараюцца пры чытанні. Яны шмат у чым вызначаюцца вобразнасцю творы. У мастацкай літаратуры і паэзіі вылучаюць Асаблівыя прыёмы ўзмацнення выразнасці. Пісьменная прэзентацыя, публічнае выступленне − ім таксама патрэбныя спосабы пабудовы выразнай прамовы.

Адрозніваюць моўныя (лексічныя, марфалагічныя, сінтаксічныя) і ўласна тэкставыя сродкі мовы. Да апошніх можна адносіць зноскі, спасылкі і звароты да чужога меркавання. 

Тэрмін «спасылка» мы будзем разумець вельмі шырока – як любую рэпрэзентацыю маўлення «трэціх» асоб, у тым ліку і зварот да чужога выказвання або меркавання, і цытацыю, з указаннем канкрэтнай крыніцы або без такога ўказання. У адрозненне ад зноскі спасылка прадстаўлена непасрэдна ў асноўным тэксце твора. У ходзе рэлігійнай палемікі для абгрунтавання ўласных слоў, вывадаў і меркаванняў І. Пацей звяртаўся не толькі да выказванняў сваіх непасрэдных апанентаў, але і да іншых крыніц: свяшчэнных тэкстаў, сачыненняў, напісаных хрысціянскімі дзеячамі, работ антычных гісторыкаў і філосафаў, дзяржаўных дакументаў і дакументаў розных рэлігійных арганізацый, прыватнай перапіскі дзяржаўных, палітычных і рэлігійных дзеячаў. Багатыя на спасылкі і разглядаемыя тэксты [23, c. 113].

Мастацкая творчасць – адзін са спосабаў, з дапамогай якога чалавек спазнае і асвойвае рэчаіснасць. У аснове мастацкага творчасці ляжыць прынцып эстэтыкі: мастацтва з’яўляецца познавательнооценочным адлюстраваннем рэчаіснасці. Мастацкі вобраз − адно з найвялікшых дасягненняў грамадскай сутнасці мовы, якое дазваляе з большай эфектыўнасцю і эмацыйна-экспрэсіўнай пэўнасцю перадаць праз іх задума і сваё стаўленне да адлюстроўванаму. Паколькі абавязковай умовай стварэння і існавання мастацкай прамовы з’яўляецца адлюстраванне ў ёй асабістага аўтарскага светаўспрымання, ролю асацыятыўных слоўных сувязяў тут рэзка ўзрастае, слова нагружаецца дадатковым сэнсам, тэкст набывае дадатковую семантычную і эмацыйную ёмістасць. Адна з выключных асаблівасцяў мастацкага тэксту як раз і заключаецца ў здольнасці несці дадатковую інфармацыю без павелічэння паведамленні, толькі за кошт асаблівай сэнсавай і эмацыйнай нагрузкі складнікаў яго адзінак і іх арганізацыі. Вобразы персанажаў, прыроды, рэчаў не рэалізуюцца ў тэксце за адзін раз, не лакалізаваны ў адным слове або адной фразе, а фармуюцца паступова, збіраючы і назапашваючы асобныя элементы па меры развіцця творы. Такія гра эстэтычныя вобразы ў сувязі з характарам іх стварэння і ўспрымання можна назваць абагульняючымі (зборныя, сінтэтычнымі). Іх развіццё і ўзаемадзеянне складаюць структуру мастацкага твора. Фармулюцца яны на аснове вобразаў слоўных, локализуемых ў межах агляднага кантэксту. Менавіта ў мастацкім тэксце, як ні ў якім іншым, шырока выкарыстоўваюцца розныя выяўленчыя і выразныя сродкі мовы з мэтай уздзейнічаць на чытача і выклікаць у яго пэўныя пачуцці, эмоцыі, асацыяцыі. Выразныя і выяўленчыя сродкі мовы звычайна называюць фігурамі гаворкі [15, c. 367]. 

Такім чынам, тэкставымі сродкамі мовы можна назваць ужыванне слоў, словазлучэнняў і сказаў у фігуральным (вобразным) значэнні. Да выразных сродкаў мовы можна аднесці таксама і тыя маўленчыя прыёмы, якія не звязаны з пераносам значэння слоў ці словазлучэнняў, але выкарыстоўваюцца для ўзмацнення экспрэсіўнасці выказванні або надання выказванню эмацыйнага характару. У гэтым удзельнічаюць адзінкі ўсіх моўных узроўняў.

У сучасным свеце інфармацыя набывае асаблівы статус. Яна становіцца найважнейшым рэсурсам, прычым часам нават больш каштоўным, чым любыя матэрыяльныя рэсурсы (асабліва ў палітыцы, эканоміцы, навукаёмістых вытворчасцях). Не менш важны статут інфармацыя набывае і ў сацыяльных сферах жыцця, у культуры і навуцы. Менавіта таму сучасную эпоху прынята называць “інфармацыйнай”, а сучаснае грамадства – “інфармацыйным грамадствам”. Разам з гэтым узнікае і настойлівая неабходнасць тэарэтычнага даследавання сучаснага разумення інфармацыі. Бо само паняцце інфармацыі шматзначнае, часам няпэўна і супярэчліва. Тым не менш, абапіраючыся на вялізны пласт ведаў тэарэтычнай інфарматыкі, тэорыі інфармацыі, тэорыі сістэм, логікі і філасофіі навукі можна прасачыць тое, як змянялася ўяўленне аб інфармацыі і паспрабаваць сфармуляваць сучасную канцэпцыю разумення інфармацыі ў рамках лагічнай тэорыі паняцця. У сучаснай навуковай парадыгме існуе досыць вялікая колькасць класіфікацый і уласцівасцяў розных відаў інфармацыі. Але галоўнай высновай усіх сучасных навуковых падыходаў у разумення інфармацыі з’яўляецца менавіта той яе ўласцівасць, якое робіць інфармацыю неад’емным уласцівасцю матэрыі. З’яўляючыся атрыбутам матэрыі, інфармацыя выступае як характарыстыка арганізаванасці самай сістэмы. Але толькі ў жывых сістэмах узнікае такая характарыстыка, як каштоўнасць інфармацыі. У сучасным свеце інфармацыя валодае не толькі ўласцівасцю сістэмнасці, каштоўнасці, але і валодае універсальнай прадметнасцю. Істотныя прыкметы паняццяў могуць ставіцца да любых прадметах і з’явам як фізічнай, так і ідэальнай прыроды. Універсальны прадметнасць інфармацыі можа быць выказана ў тым, што з’яўляючыся атрыбутам матэрыі, інфармацыя дыскрэтна прайгравае характар самой матэрыі [24, c. 92].

Моўныя сродкі ў беларускай мове шырока ўжываліся і працягваюць прымяняцца ў літаратурных творах, будзь то проза ці паэзія. Выдатнае валоданне стылістычнымі фігурамі дэманструюць пісьменнікі залатога стагоддзя. За кошт майстэрскага выкарыстання сродкаў выразнасці іх творы маляўнічыя, вобразныя, прыемныя для слыху. Нездарма іх лічаць нацыянальным здабыткам. Тэкст − адзін з самых складаных аб’ектаў лінгвістычнага даследавання, з’ява настолькі складаная і шматаспектная, што ахоп усіх яго бакоў у адным азначэнні не ўяўляецца магчымым. Разам з тым практычна немагчыма сустрэць такое азначэнне тэксту, якое не магло б выклікаць сур’ёзныя пярэчанні апанентаў.

Дзякуючы дадзеным паэтычным сродкам выразнасці навукоўцы-лінгвісты атрымліваюць магчымасць прааналізаваць вершаваныя творы мастацкай літаратуры. Гэты аналіз дазваляе выявіць асаблівасці, характэрныя для пэўнага аўтара і якія пераходзяць з тэксту ў тэкст. Яны аб’ядноўваюцца пад паняццем “творчай індывідуальнасці”, аднак вывучэнне аўтарскага ўжывання сінтаксічных сродкаў страціла сваю актуальнасць да сярэдзіны мінулага стагоддзя. Сучаснае мовазнаўства выпрацавала новы напрамак паэтычнага сінтаксісу: вывучэнне якія сустракаюцца ў вершаваных творах з'яў, якія знаходзяцца на стыку сінтаксісу і розных бакоў мастацкага тэксту (рытму, вершаванага метра, лексікі і інш.).

Марфалагічныя сродкі мовы належаць да найменш вывучаным з пункту гледжання рэалізацыі іх эстэтычных рэсурсаў. Больш за тое, стаўленне да гэтай праблеме з боку розных навукоўцаў з прычыны супярэчлівасці іх меркаванняў відавочна не спрыяе стварэнню яснага, выразнага ўяўлення аб эстэтычных магчымасцях марфалагічнай падсістэмы мовы. Шэраг даследчыкаў вельмі стрымана ацэньвае магчымасці марфалагічных адзінак у разгляданым аспекце або наогул адмаўляе марфалагічных сродкаў у здольнасці валодаць эстэтычнымі функцыямі.

Майстэрства паэтаў вызначаецца ўважлівым стаўленнем да мовы, удалым выкарыстаннем лексіка-семантычных сродкаў, што сведчыць аб удумлівых адносінах да стварэння арыгінальных вобразаў пры дапамозе мастацкага слова. З троп найбольшую ўвагу звяртаюць на сябе арыгінальныя метафары, эпітэты, перыфразы і параўнанні, з фігур – інверсія і сінтаксічны паралелізм. Відавочна, што праз зварот да лексіка-семантычных сродкаў аўтарам удаецца стварыць свой мастацкі свет і індывідуальны паэтычны стыль, а таксама раскрыць пададзеныя ідэі і тэмы і як мага больш выразна акрэсліць праблемы, якія цікавяць аўтараў мастацкай літаратуры.

У выніку даследавання фанетычных сродкаў былі вылучаныя розныя віды (і формы) фанетычных структур, якія выкарыстоўваюцца А. Людвіг, А. Сапір, Л Мілер, сістэма якіх можа быць прадстаўлена наступным чынам: асананс, рыфма, кампазіцыйна-рытмічныя элементы верша. Падчас аналізу высветлілася, што аўтары больш актыўна выкарыстоўваюць гукавыя паўторы( асанансаў), якія традыцыйныя для рускага лірычнага верша. Мастацкі сэнс тэксту паспяхова перадаецца праз мадэляванне агульнай фанемаграфіі слова, адсюль тонкасці мастацкай рэфлексіі, што ўяўлялася аўтарамі найбольш знакавым пры асвятленні пытанняў ўзаемадзеяння семасіялагічных і пазамоўных уяўленняў.

Выяўленчымі сродкамі мовы можна назваць ужыванне слоў, словазлучэнняў і сказаўў у фігуральным (вобразным) значэнні. Да выразных сродкаў мовы можна аднесці таксама і тыя маўленчыя прыёмы, якія не звязаны з пераносам значэння слоў ці словазлучэнняў, але выкарыстоўваюцца для ўзмацнення экспрэсіўнасці выказванні або надання выказванню эмацыйнага характару. У гэтым удзельнічаюць адзінкі ўсіх моўных узроўняў.

Паняцце «суб’ектыўнасць гаворкі» ў значэнні яе эгацэнтрычны неабходна адрозніваць ад паняцця «суб’ектнасць прамовы»: суб’ектыўнасць да гэтага часу разумелася як “спецыфічная функцыянальна-прагматычная катэгорыя, абсалютным інварыянтам якой з’яўляецца субстанцыяльнае паданне гаварыць «я» як рэальнага або патэнцыйнага суб’екта паведамлянага адпраўніком прамовы факту. У адрозненне ад такой суб’ектыўнасці мовы, якую дакладней можна было б пазначыць як суб’ектнасць, якая складаецца ў імкненні вывесці ў цэнтр увагі з дапамогай розных моўных сродкаў гаворачага суб’екта, суб’ектыўнасць у яе больш шырокім разуменні, а менавіта ў значэнні “эгацэнтрычна мыслення”, − гэта імкненне вывесці ў цэнтр выказванні з дапамогай розных моўных сродкаў суб'ектыўныя інтэнцыі таго, хто гаворыць.

Змястоўная інфармацыя эпіграфа − гэта прагназуючае, паведамленне аб асноўных тэматычных, сюжэтных і канцэптуальных момантах мастацкага твора. Разам з тым эпіграф здольны даваць звесткі іншага роду, паведамляць пра форму (мове) уводзімага ім тэксту. Пры гэтым, інфармуючы аб форме, эпіграф, па сутнасці, форму задае, спараджае, выконваючы такім чынам ужо не ўласна інфарматыўную, а формаўтваральных, формавызначальную функцыю. Гэтая функцыя можа ствараць лексіка-стылістычны  лад твора.

Разглядаючы спосабы цытавання ў розных выданнях, можна сказаць, што да кожнай канцэпцыі ўжываюцца розныя правілы афармлення і пэўныя тыпы цытат. Нягледзячы на разнастайнасць гэтых правілаў і тыпаў, можна прагледзець абагульненне гэтых правілаў для вёрсткі. Гэта азначае, што не гледзячы на прымяненне цытавання ў розных галінах літаратуры, заўсёды варта прытрымлівацца агульных правілаў афармлення, інакш тэкст будзе лічыцца некарэктным і памылковым.

Пры вырашэнні задач, якія былі пастаўлены ў дадзенай працы, мы прыйшлі да наступных вывадаў. 

Толькі у мастацкай літаратуры слова служыць і сродкам выказвання думак, пачуццяў, і матэрыялам, з якога ствараецца мастацкі вобраз. Кажучы пра вялікае значэнне мовы драматычнага твора для яго мастацкай пераканаўчасці, зазначым, што дзеючыя асобы павінны гаварыць не тое, што яны наогул могуць гаварыць пры даных акалічнасцях, а толькі тое, што з’яўляецца неабходным для раскрыцця аўтарскага замыслу. Глыбокая своеасаблівасць мовы мастацкай літаратуры, якая адрознівае яе ад усіх стыляў мовы, вызначаецца наяўнасцю дадатковай, эстэтычнай функцыі, што звязвае мову з такімі бакамі твора, як сістэма вобразаў, сюжэт, кампазіцыя, ставіць мову у рад з гэтымі эстэтычнымі катэгорыямі. Угэтых адносінах мова мастацкай літаратуры можа быць супрацьпастаўлена ўсім іншым формам праяўлення мовы як «немастацкім», якія не валодаюць эстэтычнай функцыяй». Эстэтычная функцыя –– гэта агульная ўласцівасць мовы мастацкага твора ў цэлым і асобных яго элементаў, паколькі мова заўсёды падпарадкавана агульнай ідэйна-мастацкай задачы твора, паколькі гэта агульная яе функцыя знаходзіць сваё канкрэтнае выяўленне ў падпарадкаваных ёй прыватных функцыях асобных частак, урыўкаў мастацкага твора. З гэтага пункту погляду ўсе элементы мовы твора нясуць пэўную стылістычную нагрузку, стылістычна значныя, выразныя, нават такія, якія ў «агульнай» мове выступаюць як стылістычна нейтральныя.

Пры аналізе мастацкага тэксту трэба памятаць, што ўсе моўныя сродкі, выкарыстаныя ў творы, і іх адбор у шэрагу сінанімічных сродкаў выказвання залежаць ад зместу твора, ад мастацкай і ідэйнай пазіцыі аўтара, а таму павінны быць у полі ўвагі чытача. Вызначыць ідэйна-мастацкую мэтазгоднасць таго ці іншага моўнага сродку ў пэўным кантэксце дапамагае лінгвістычны эксперымент, сутнасць якога, паводле А. М. Пяшкоўскага, у «штучным прыдумванні стылістычных варыянтаў да тэксту». Адбор моўных сродкаў залежыць і ад часу напісання твора, ад яго жанру. Падкрэсліваючы своеасаблівасць таго ці іншага ўкладу жыцця, побыту, пісьменнікі шырока выкарыстоўваюць розныя лексічныя пласты мовы, так званы пасіўны слоўнік, а таксама словы, якія маюць абмежаваную сферу ўжывання: архаізмы, гістарызм, прастамоўі, жарганізмы, вульгарызмы, варварызмы, дыялектызмы, правінцыялізмы, Славянізмы, біблеізмы, прафесіяналізмы, неалагізмы.

Тэкставымі сродкамі мовы можна назваць ужыванне слоў, словазлучэнняў і сказаў у фігуральным (вобразным) значэнні. Да выразных сродкаў мовы можна аднесці таксама і тыя маўленчыя прыёмы, якія не звязаны з пераносам значэння слоў ці словазлучэнняў, але выкарыстоўваюцца для ўзмацнення экспрэсіўнасці выказванні або надання выказванню эмацыйнага характару. У гэтым удзельнічаюць адзінкі ўсіх моўных узроўняў.