Фларыстычныя назоуникавыя кампаненты у фразеалагизмах сучаснай беларускай мовы Курсовая работа (проект)

Уводзіны

У любой мове існуюць устойлівыя спалучэнні слоў – фразеалагізмы, што адлюстроўваюць шматвекавы вопыт працоўнай і духоўнай дзейнасці народа, яго гісторыі, маральных каштоўнасцей, а таксама рэлігійных поглядаў. Фразеалогія з’яўляецца моўнай універсаліяй, але ў кожнай мове фразеалогія спецыфічная, што тлумачыцца як інтралінгвістычнымі фактарамі (генетычная, структурная разнатыпнасць моў), так і экстралінгвістычнымі (культурна-гістарычныя, геаграфічныя ўмовы пражывання носьбiтаў). У нашым даследаваннi мы прытрымлiваемся вузкай канцэпцыi фразеалагiзма, заснаванай на яго семантычнай цэласнасці, і пад фразеалагізмам разумеем устойлівую, узнаўляльную, не менш як двухкампанентную моўную адзінку, што спалучаецца са словамі свабоднага ўжывання і мае цэласнае значэнне, не роўнае суме значэнняў яе кампанентаў.

Прадметам фразеалогіі як раздзела мовазнаўства з'яўляюцца даследаванні катэгарыяльных прыкмет фразеалагізмаў, на аснове якіх вылучаюцца асноўныя прыкметы фразеалагічнасці і вырашаецца пытанне аб сутнасці фразеалагізмаў як асаблівых адзінак мовы, а таксама выяўленне заканамернасцей функцыянавання фразеалагізмаў у мове і працэсаў іх утварэння.

У моўнай карціне свету кожнага народа захоўваюцца культурна-бытавыя рэаліі, пункты погляду і рытуалы. Ўжыванне найменняў раслін даволі часта сустракаецца ў фразеалогіі. Гэта тлумачыцца тым, што чалавек пры дапамозе мовы ўтварае устойлівыя спалучэнні, якія тычацца непасрэдна асяроддзя, якое яго акружае.

Актуальнасць нашага даследвання абумоўлена неабходнасцю комплекснага вывучэнне ужывання фларыстычных назоўных кампанентаў ў вылучаных намі фразеалагізмах.

I. Вывучэнне беларускай фразеалогіі як самастойнай навукі у сучасным мовазнаўстве.

У беларускім мовазнаўстве фразеалогія як асобны раздзел навукі аб мове быў выдзелены параўнальна нядаўна. У пачатку яе зараджэння вядомы беларускі фразеолаг І.Я.Лепешаў піша: “Яшчэ ў 60-я гады лічылася, што навука знаходзіцца ў стадыі “скрытага развіцця” [10; с. 4]. Сёння фразеалогія – самастойны раздзел навукі аб мове, які вызначаецца сваімі адзінкамі, метадамі спосабамі іх вывучэння, сваімі задачамі, якія яна вырашае. Разам з тым з’яўляюцца новыя меркаванні пра паходжанне і ўтварэнне фразеалагізмаў, новыя метады іх даследвання, аналізу, апісання ў лексікаграфічнай літаратуры, якія пераконваюць у тым, што фразеалагія як навука паксоранымі тэмпамі развіваецца, удасканальваецца.

Вынікі даследавання фразеалогіі канца ХХ – пачатку ХХ1 стст., якое ідзе па самых розных напрамках, вядомых і новых, ілюструюць, з аднаго боку, сотні артыкулаў і дзесяткі манаграфій і навучальных дапаможнікаў, у якіх асвятляюцца самыя розныя пытанні і праблемы фразеалогіі, з другога – паказваюць, колькі новага своеасаблівага прыаткрываюць фразеалагізмы пры ўважлівым і рознабаковым іх прачытанні [2; с.13]..

У беларускім мовазнаўстве найперш разглядаюцца агульныя пытанні фразеалогіі ў розных яе аспектах: аб’ем фразеалогіі, семантычная і структурна-граматычная характарыстыка фразеалагічных адзінак, іх паходжанне і інш., а таксама прыватныя аспекты гэтай маладой навукі аб мове: выкарыстанне і стылістычная роля фразеалагізмаў у мове мастацкай літаратуры, марфалагічныя і сінтаксічныя тыпы фразеалагізмаў і іх асаблівасці , варыянтнасць, сінанімія і інш [1; с.33].

ІІ. Марфалагічная характарыстыка фразеалагізмаў

Фразеалагізмы маюць не толькі канктрэтнае, прыватнае значэнне, але і катэгарыяльнае, ці граматычнае, абагульненае значэнне (прадметнасці, дзеяння і г.д.). Паводле свайго катэгарыяльнага значэння большасць фразеалагізмаў суадносіцца з рознымі часцінамі мовы.

Фразеалагізмы аб’ядноўваюцца ў некалькі семантыка-граматычных разрадаў або тыпаў. Суадносячы фразеалагізм з пэўнай часцінай мовы, карыстаюцца трыма паказчыкамі: семантычным, марфалагічным і стньаксічным.

Семантычны паказчык звычайна найбольш эфектыўны ў параўнанні з іншымі. Ён грунтуецца на выніках супастаўлення фразеалагізма з яго тлумачэннем. Напрыклад, “абрастаць мохам”, вытлумачваецца дзеяслоўнымі словазлучэннямі “станавіцца багацейшым” і “адставаць ад жыцця”, выраз “галава яловая”, прыметнікавым словазлучэннем “бесталковы, дурны”.

Аднак апора толькі на семантычны паказчык не заўсёды дае станоўчы эфект. Перашкоды ўзнікаюць у сувязі з тым, што сэнс некаторых фразеалагізмаў цяжка перадаць адназначна, бо ў іх суіснуюць катэгарыяльныя значэнні не адной часціны мовы.

Марфалагічным паказчыкам з’яўляецца граматычна галоўны (стрыжнёвы кампанент), калі толькі ён ёсць у фразеалагізме. Так, у фразеалагізме бярозаая каша “розгі, рэмень” такім стрыжнёвым кампанентам выступае назоўнікаы кампанент каша. Фразеалагізм абазначае прадмет і, як і назоўнік, мае род, лік і склон. Улік таго, якой часцінай мовы выражаецца стрыжнёвы кампанент і якія парадыгматычныя формы характэрныя для гэтага фразеалагізма, дае магчымасць кваліфікаваць як назоўнікавыя, напрыклад, дуб смаловы галава яловая, як асінавы ліст.

ІІІ. Ужыванне фларыстычных назоўнікавых кампанентаў у фразеалагізмах, прыказках і прымаўках сучаснай беларускай мовы

У нашым даследаванні акрамя фразеалагізмаў былі выкарыстаны прымаўкі і прыказкі, якія на працягу доўгага перыяду вывучаліся толькі ў фальклоры, разглядаліся як адзін з жанраў вуснай народнай творчасці. Зрэшты, і цяпер нярэдка бытуе аналагічны погляд на прыказкі як фальклорны жанр. Аднак, ужо тое, што прыказка не складаецца ў маўленні, а ўзнаўляецца ў памяці ў якасці гатовага слоўнага комплексу, дазваляе ставіць яе ў адзін шэраг з такімі моўнымі адзінкамі , як слова, фразеалагізм, састаўны тэрмін, крылаты выраз. Калі прыказкі разглядаць з семантычнага боку, то аказваецца, што гэта далёка не аднародныя моўныя адзінкі. Адны з іх заўсёды ўжываюцца толькі з прамым значэннем іх кампанентаў, у другой групе прыказак частка слоў пераасэнсоўвалася, а частка захоўвае сваё літаральнае значэнне і толькі прыказкі трэцяй групы набліжаюцца ў семантычным плане да фразеалагізмаў, але разам з тым і адрозніваюцца ад іх па ўсіх параметрах [14; с.48].

Пры аналізе фразеалагічных слоўнікаў, этымалагічнага слоўніка фразеалагізмаў І. Я. Лепешава і слоўнікаў беларускіх прыказак і прымавак Ф.М. Янкоўскага намі былі вылучаны фразеалагізмы, прыказкі і прымаўкі з фларыстычным кампанентам і састаўлены ўласныя слоўнікі (Дапаўненне І і ІІ).

У ходзе праведзенага даследавання намі былі вылучаны наступныя палажэнні:

Фразеалагізмы выступаюць у якасці сродка вобразнага адлюстравання свету, яны ўбіраюць у сябе міфалагічныя, рэлігійныя, этычныя ўяўленні народаў розных пох і пакаленняў. Фразеалагічны склад мовы з'яўляецца непасрэдным кампанентам культуры народа, які адлюстроўвае асаблівасці яго духоўнага складу. Ужыванне фразеалагізмаў ажыўляе мову і ўпрыгожвае як гаворку, так і мастацкі твор.

У нашай працы былі даследаванны фразеалагізмы, прыказкі і прымаўкі з фларыстычнымі кампанентамі. Праведзены марфалагічны аналіз паказаў, што ў большасці выпадкаў гэты кампанент з’яўляецца назоўнікавы (20 прыкладаў), у меншай колькасці сустракаюцца прыметнікавыя кампаненты – 6 прыкладаў. Фразеалагічных дзеяслоўных кампанентаў, звароткаў і выслоўяў не выяўлена.

Таксама ў ходзе даследавання было выяўлена, што пераважная большасць даследуемых адзінак антрапацэнтрычна накіраваны, г.зн. характарызуюць той ці іншы бок жыцця і дзейнасці чалавека. Адной з асноўных рыс фразеалагічнага значэння фларыстычных адзінак з'яўляецца ацэначнасць, якая стварае якасную характарыстыку асобы. Адным са спосабаў фарміравання фразеалагічнага значэння адзінак з'яўляецца метафарычнае пераасэнсаванне фларыстычнага кампанента.

На аснове выбранаа і прааналізванага матэрыялу быў створаны слоўнік фразеалагізмаў і прыказак сучаснай беларускай мовы з ужываннем фларыстычных кампанентаў, у тым ліку назоўнікавых.