Сістэма работы па развіцці маўлення вучняў Реферат

У канцэпцыі вучэбнага прадмета “Беларуская мова” адзначаецца, што на новым этапе развіцця агульнаадукацыйнай школы беларуская мова павінна стаць не толькі прадметам вывучэння, але і дзейсным сродкам фарміравання асобы, здольнай успрымаць на роднай мове змест прачытанага і пачутага, ствараць вусныя і пісьмовыя выказванні ў залежнасці ад мэты і задач камунікацыі [11, с. 3].

Курс беларускай мовы ў агульнаадукацыйных установах Рэспублікі Беларусь прадугледжвае такую моўную і маўленчую падрыхтоўку вучняў, якая дазволіць карыстацца словам ва ўсіх сферах жыццядзейнасці – пазнавальнай, навучальнай, нацыянальна-культурнай, бытавой і інш. Інакш кажучы, задача моўнай адукацыі заключаецца ў тым, каб беларуская мова трансфармавалася з прадмета выкладання ў механізм фарміравання асобы, яе менталітэту, разумення свету і ўзаемаадносін людзей у свеце. Ставіцца задача сфарміраваць у вучняў такія адносіны да беларускай мовы, такія ўменні і навыкі, якія неабходны ўсім людзям у іх штодзённым жыцці. Валоданне мовай дасць магчымасць самастойна папаўняць веды: мэтанакіравана чытаць тэксты, успрымаць змест прачытанага і пачутага, абменьвацца інфармацыяй, ствараць вусныя і пісьмовыя паведамленні.

Для дасягнення пастаўленых мэтаў неабходна асаблівую ўвагу надаваць развіццю маўленння вучняў.

Мэты працы: даследаваць сістэму работы па развіцці маўлення вучняў ў сярэднім звяне агульнаадукацыйнай школы.

Задачы:

- прааналізаваць літаратуру па тэме даследавання;

- разгледзець асобныя пытанні тэорыі развіцця маўлення вучняў;

- вызначыць сістэму працы па фарміраванні паняццяў і развіцці маўлення вучняў;

- разгледзець найбольш пашыраныя метады і прыёмы развіцця маўлення вучняў.

Метады даследавання: апісальны, параўнальна – супастаўляльны.

Аб’ект даследавання: методыка развіцця маўлення вучняў на ўроках беларускай мовы ў сярэдняй школе.

Прадмет даследавання: метады і прыёмы фарміравання маўленння ў сярэднім звяне агульнаадукацыйнай школы.

Тэарэтычнай асновай дадзенага даследавання паслужылі работы метадыстаў, што займаюцца пытаннямі методыкі выкладання беларускай мовы: В.А. Ляшчынскай, З.Б. Варановіч (“Методыка выкладання беларускай мовы”), М.Г. Яленскага (“Выкладанне беларускай мовы ў школе”) і іншыя.

Крыніцамі для вызначэння месца заняткаў па развіцці навыкаў маўленння ў сярэднім звяне агульнаадукацыйнай школы паслужылі падручнікі па беларускай мове 5-8 класаў і вучэбная праграма па беларускай мове 2016/2017 навучальнага года.

Сучасная беларуская мова – адна з асноўных форм існавання беларускай нацыянальнай культуры. Яна выкарыстоўваецца ва ўсіх сферах вусных і пісьмовых зносін, таму выступае як вуснае маўленне і пісьмова-кніжнае маўленне. Адрозніваюць гэтыя формы на ўсіх узроўнях – фанетычным, марфалагічным, сінтаксічным, фразеалагічным, лексічным і стылістычным. Культура мовы (маўленне) – гэта найперш валоданне нормамі вуснай і пісьмовай форм літаратурнй мовы, а таксама ўменне выкарыстоўваць разнастайныя сродкі ў адпаведнасці з мэтамі і зместам маўлення. Увогуле, тэрміны “мова” і “маўленне” часцей за ўсё падаюцца ў нашым мовазнаўстве як тоесныя. Аднак паміж мовай і маўленнем ёсць пэўныя адрозненні: мова – сістэма знакаў, якія абазначаюць рэчаіснасць; маўленне – спосаб перадачы думкі праз мову. Мова – з’ява калектыўная, а маўленне можа быць індывідуальным, унутранным, знешнім. Маўленне – гэта валоданне моваю, працэс моўных зносін паміж людзьмі, перадача думкі на адлегласць.

Маўленне як прадмет навучання з’яўляецца аб’ектам даследавання ў методыцы. Тэрмін “развіццё маўлення” педагагічны, ён мае адносіны да вучэбна-выхаваўчага працэсу, закранае і дзейнасць настаўніка, ідзейнасць вучняў.

Развіццё маўленння на ўроках беларускай мовы – гэта ўся праца, якая праводзіцца настаўнікам спецыяльна на ўроках па развіцці маўлення, і ў сувязі з вывучэннем усіх раздзелаў школьнага курса (фанетыкі, марфемікі і словаўтварэння, лексікі і фразеалогіі, марфалогіі і сінтаксісу, арфаграфіі і пунктуацыі) для таго, каб вучні авалодалі арфаэпічнымі, арфаграфічнымі, лексічнымі, словаўтваральнымі, марфалагічнымі, сінтаксічнымі моўнымі нормамі, каб умелі выражаць свае думкі ў вуснай і пісьмовай формах, карыстаючыся патрэбнымі моўнымі сродкамі.

Як адзначае В.А. Ляшчынская, “пытанне аб развіцці маўлення вучняў (у праграме да 1995 – 1996 навучальнага года “Развіццё звязнай мовы”) не новае, але і не вырашанае да сённяшняга дня […] Сучасны стан працы па развіцці маўлення на ўроках беларускай мовы паказвае, што найперш патрэбна вырашаць і ў тэарэтычным і ў практычным плане методыку арганізацыі працы па развіцці маўлення” [ 14, с.161 -163].

1.1 Навуковыя асновы і прынцыпы развіцця маўлення

Навуковымі асновамі методыкі развіцця маўлення з’яўляюцца тэорыя маўленчай дзейнасці, тэорыя тэксту, стылістыка.

Арганізацыя працы па развіцці маўлення ажыццяўляецца на аснове наступных спецыфічных прынцыпаў:

1) адзінства развіцця маўлення і мыслення;

2) узаемасувязь у развіцці вуснага і пісьмовага маўлення;

Як ужо адзначалася, праца па карэкцыі і развіцці маўлення вучняў прадугледжвае работу ў двух накірунках– лексічным (удакладненне і ўзбагачэнне слоўнікавага запасу школьнікаў) і граматычным (праца над разнастайнымі сінтаксічнымі канструкцыямі).

Метадычная сістэма ўзбагачэння слоўнікавага запасу школьнікаў з’яўляецца комплекснай, паколькі прадугледжвае работу над словам у комплексе яго характарыстык з улікам існуючых сувязей паміж узроўнямі моўнай сістэмы (наяўнасць аднаго націску ў слове, фанетычная аформленасць і немагчымасць уставак і змен унутры слова, аднесенасць слова да пэўнай часціны мовы і яго граматычная аформленасць, наяўнасць значэння і асаблівасцей ужывання слова ў маўленні) і фарміраванне ўменняў асэнсаванага выкарыстання моўных, маўленча-камунікатыўных паняццяў, сродкаў мастацкай выразнасці ў тэкстах розных тыпаў, стыляў, жанраў на аснове распрацаванай трохузроўневай сістэмы вербальна-семантычных, тэзаўрусных, прагматычных практыкаванняў, што з’яўляецца канцэптуальна новым вырашэннем адной з галоўных праблем у сучаснай методыцы.

Методыка папярэджання маўленчых памылак на лексічным узроўні прадугледжвае чатыры асноўныя накірункі:

1) узбагачэнне слоўніка вучняў, засваенне імі новых слоў і новых значэнняў ужо вядомых слоў;

2) удакладненне слоўніка – гэта слоўнікава-стылістычная работа, развіццё гібкасці слоўніка (засваенне мнагазначных слоў, іншамоўных слоў, сінонімаў, антонімаў);

3) актывізацыя слоўніка, гэта значыцьперанясенне як мага большай колькасці слоў з слоўніка пасіўнага ў слоўнік актыўны;

4) ліквідацыя нелітаратурных (дыялектных, жаргонных, прастамоўных) слоў, перавод іх з актыўнага слоўніка ў пасіўны.

Асноўныя крыніцы ўзбагачэння і папаўнення слоўніка – педагагічна кантраліруемыя і арганізуемыя: творы мастацкай літаратуры, тэксты падручнікаў, мова настаўніка. Але на мову вучняў уздзейнічаюць і крыніцы некантраліруемыя (мова сяброў, бацькоў і г.д.).

Вельмі карысным дапаможнікам для слоўнікавай работы могуць быць слоўнікі. Найлепшы тлумачальнік значэнняў слова – кантэкст, невыпадкова ў тлумачальных слоўніках прыводзяцца цытаты-выявы, у якіх як бы высвятляюцца і асноўныя, і дадатковыя значэнні слоў, іх спалучальнасць. У тлумачэнні сэнсу слова неабходна кіравацца агульнай дыдактычнай задачай павышэння самастойнасці і пазнавальнай актыўнасці саміх вучняў. Неабходна дабівацца, каб самі дзеці маглі растлумачыць сэнс слова, што забяспечвае іх разумовае развіццё, выхоўвае самастойнасць.

У методыцы беларускай мовы вядома шмат прыёмаў работы над значэннямі новага слова. На сваіх уроках я выкарыстоўваю наступныя (па ступені развіццёвага патэнцыялу):

Культура маўлення чалавека – гэта яго своеасаблівы пашпарт, які дакладна ўказвае, у якім асяроддзі вырас і жыве той, хто гаворыць, які яго культурны ўзровень. Ад ступені валодання нормамі і багаццем мовы залежыць, наколькі чалавек можа выказваць сваю думку, растлумачыць тую ці іншую жыццёвую з’яву, аказаць пэўны ўплыў на слухачоў.

Асноўная мэта навучання беларускай мове ў агульнаадукацыйных установах: сфарміраваць у вучняў сістэму ведаў пра мову і маўленне; навучыць карыстацца беларускай мовай ва ўсіх відах маўленчай дзейнасці (чытанне, слуханне, гаварэнне, пісьмо); развіваць інтэлектуальную, камунікатыўную, духоўна-маральную, грамадзянскую культуру вучняў. У адпаведнасці з гэтым працэс развіцця моўнай і маўленчай асобы на ўроках беларускай мовы павінен быць узаемазвязаным і садзейнічаць рэалізацыі наступных напрамкаў: моўнага (засваенне сістэмы мовы, заканамернасцей і правіл функцыянавання моўных сродкаў у маўленні, нормаў беларускай літаратурнай мовы), маўленчага (валоданне спосабамі перадачы думкі сродкамі мовы ў вуснай і пісьмовай формах, у розных відах маўленчай дзейнасці: чытанне, слуханне, гаварэнне, пісьмо), камунікатыўнага (валоданне культурай маўлення, правіламі маўленчых зносін, уменне ствараць самастойныя вусныя і пісьмовыя выказванні розных тыпаў, стыляў і жанраў).

У дадзенай працы разгледжаны тэарэтычныя аспекты развіцця маўлення вучняў, навуковыя асновы і прынцыпы развіцця маўлення, даследаваны метады і прыёмы выпрацоўкі навыкаў маўленння ў сярэднім звяне агульнаадукацыйнай школы.

Падчас працы была прааналізавана літаратура па тэме даследавання, разгледжаны асобныя пытанні тэорыі развіцця дыялагічнага маўлення вучняў, разгледжаны найбольш пашыраныя метады і прыёмы развіцця маўлення вучняў.

Адным са шляхоў развіцця мовы вучняў з’яўляецца сістэматычная і мэтанакіраваная слоўнікавая праца, у задачы якой уваходзяць:

- узбагачэнне лексічнагя запасу дзяцей новымі для іх словамі;

- фарміраванне ўменняў правільна ўжываць у моўнай практыцы словы і выразы з улікам іх семантыкі, лексічнай спалучальнасці і эмацыянальна – экспрэсіўнай афарбоўкі;

- азнаямленне з мастацка – выяўленчымі сродкамі мовы;

- выхаванне ў дзяцей эстэтычных адносін да слова.

Эфектыўнымі з’яўляюцца наступныя актыўныя метады і формы навучання: метад ролевай гульні, метад калектыўнага абмеркавання, метад рашэння камунікатыўных задач рознага ўзроўню складанасці, метад аналіза камунікатыўнай дзейнасці і іншыя.