Жыццё i дзейнасць Сiмеона Полацкага

Пазней, у маскоўскі перыяд, Сімяон, разважаючы пра войны, стане сцвярджаць, што любая вайна дзеля пашырэння межаў дзяржавы з’яўляецца злачынствам. Але ён па-іншаму, станоўча, ацэньвае абарончыя войны, якія павінны абпавядаць наступным крытэрыям: законная ўлада, прычым справядлівая, добры намер, “прыстойны” спосаб вядзення. Менавіта ў гэты перыяд ім былі напісаны вядомы трактат па праблемах вайны “Гутарка пра бітвы”. Думаецца, што Полацкі напісаў яго з пэўным разлікам: аказаць уплыў на цара і яго кола аднадумцаў, наблізіць іх да еўрапейскай прававой справядлівасці. Увогуле тэма вайны і міру хвалявала пісьменніка на працягу ўсяго жыцця.

Няўдача “маскавітаў” у час аблогі Рыгі (2 кастрычніка 1656 г.) адлюстравана ў некалькіх сачыненнях Полацкага. У “Вершах на шчаслівае вяртанне яго міласці цара з-пад Рыгі” асветнік гаворыць пра збаўленчую місію цара Аляксея Міхайлавіча для беларусаў, называе яго “святлом веры” і наўмысна выстаўляе стан рускага боку ў добрым святле. Спачуванне рускаму цару прасочваецца і ў больш ранніх творах паэта.

Летам 1656 г. у Полацк увайшла руская армія на чале з самім царом. Сімяону выдаўся рэдкі выпадак прадэманстраваць рускаму манарху свае літаратурныя навыкі і пасля трапіць пад яго апеку.

Вясною 1664 г. Сімяон канчаткова пераехаў у Маскву. Пачатак “маскоўскага перыяда” яго жыцця быў адзначаны ўрадавым даручэннем. Выконваючы яго, паэт арганізаваў у Заіканаспаскім манастыры лацінскую школу для служачых Прыказа тайных спраў.

У 1668 г. выпускнікі згаданай вышэй школы накіраваліся з дыпламатычнай місіяй у Курляндыю. Добразычлівае стаўленне цара Аляксея Міхайлавіча да вучонага беларуса садзейнічала таму, што Сімяон атрымаў магчымасць з’яўляцца ў царскі палац з нагоды ўсіх урачыстых выпадкаў са сваімі вершаванымі віншаваннямі. Так, у 1665 г.У Аляксея Міхайлавіча нарадзіўся сын, з нагоды чаго паэт напісаў у вытанчанай форме “Благоприветствование” (тут былі фігурныя вершы – у выглядзе крыжа і васьміканцовай зоркі, крыптаграмы і іншае), што не магло не ўразіць чытачоў.

Засвоеная і прыстасаваная Сімяонам Полацкім для славянамоўных вершаў сістэма паэтычных жанраў была дастаткова новай для рускай літаратуры. Менавіта ў творчасці асветніка мы знаходзім творы, што папярэджваюць бытавыя сатыры А. Кантэміра, дзяржаўныя оды М.В. Ламаносава, іранічныя элегіі і эектныя экфрасісы Г.Р. Дзяржавіна. 

Аналіз прыведзеных звестак пра паэта пераконвае ў тым, што толькі абагульненне багацейшага вопыту сусветнай літаратуры і засваенне беларуска-польскай культурнай прасторы дазволілі яму рэальна садзейнічаць карэнным зрухам у расійскай адукацыі.

Комплекснае даследаванне спадчыны Сімяона Полацкага як беларускага, так і маскоўскага перыядаў дзейнасці дазваляе шмат у чым па-іншаму ацаніць сам працэс станаўлення асветніка як вядомага грамадскага дзеяча, педагога, гуманіста, папулярызатара натурфіласофскіх поглядаў і прыродазнаўчых уяўленняў сродкамі літаратуры.

Як паказаў праведзены аналіз шматжанравай творчасці Сімяона Полацкага, паэт імкнуўся да вырашэння наступнай задачы: выхаванне чытача набожнага і адукаванага.

У сатырычных творах і казаннях “дарадца цароў” і першага расійскага літаратара выкрываліся недахопы рэальнага жыцця, у панегірычных жа падаецца вобраз ідэальнага манарха, абаронцы і асветніка народа (апошняе прадказвае з’яўленне велічных герояў у класіцыстаў).

Можна сцвярджаць, што творчасць Сімяона Полацкага была неардынарнай з’яваю ў славянскай літаратуры. А яго шматлікія творы аказалі значны ўплыў на развіццё ўсходнеславянскіх літаратур (найперш рускую). Так, былі створаны спрыяльныя ўмовы для станаўлення рускага класіцызму, усталявалася сілабіка як вядучы прынцып вершаскладання ў тагачаснай рускай паэзіі і іншае.