Міфапаэтычныя матывы і вобразы ў казках Людвіга Ціка і Яна Баршчэўскага Курсовая работа (проект)

Ян Баршчэўскі (1794 – 1851) – беларускі польскамоўны пісьменнік і беларускамоўны паэт, выдавец. Вядомы за свой найбунейшы твор «Шляхціц Завальня» (на польскай мове). Таксама вядомы некалькі яго вершаў на беларускай мове. Лічыцца адным з заснавальнікаў новай беларускай літаратуры.
Першая згадка пра Я. Баршчэўскага ў друку адносіцца да 1839 г. Гэта абвестка, што ў Пецярбурзе пачынае выходзіць альманах “Niezabudka”, а ягоны выдавец Я. Баршчэўскі. Напрыканцы 1844 г. Я. Эйнерлінг выдаў першы томік “Шляхціца Завальні”, у якасці прадмовы да якога выкарыстаны артыкул “Беларусь і Я. Баршчэўскі” Р. Падбярэскага.
Трэба адзначыць, што ў беларускім літаратуразнаўстве да творчасці Я. Баршчэўскага стаўленне было неадназначным. Беларускамоўныя творы Я. Баршчэўскага закрануў у сваіх артыкулах “Белорусское возрождение” і “Забыты шлях” М. Багдановіч, згадваючы і “Шляхціца Завальню”. 
У беларускім савецкім літаратуразнаўстве, дзе ўзмацняліся вульгарна-сацыялагічныя тэндэнцыі, метадалогію вывучэння літаратурнага працэсу на Беларусі ў ХІХ ст. вызначыла партыйная ідэалогія: па-першае, да беларускай літаратуры належыць толькі “частка твораў Баршчэўскага”, а па-другое, гэтыя вершы “ясна паказваюць, што творчасць Баршчэўскага накіравана на тое, каб зганьбіць сялянскія паўстанні, спробы беларускага сялянства рэволюцыйным шляхам вызваліцца з-пад прыгонніцкага прыгнёту”. Нягледзячы на такую ацэнку творчасці Я. Баршчэўскага, адразу пасля вайны ў 1946 г. Н. Перкін зрабіў спробу ўвесці ў кантэкст беларускай літаратуры спадчыну пісьменніка.
Асабліва каштоўна, што ў акадэмічнай “Гісторыі беларускай літаратуры” (1969) ў асноўным станоўча характарызуецца творчасць Я. Баршчэўскага. Упершыню ў беларускай савецкай навуцы было сцверджана, што творы пісьменніка на польскай мове маюць самае непасрэднае дачыненне да гісторыі беларускай літаратуры, бо ў іх праявіўся спецыфічны дух беларускага фальклору. 
У наш час даследаваннямі творчасці Я. Баршчэўскага займаюцца многія даследчыкі. Можна назаць такіх навукоўцаў, як С. С. Яскевіч [32; 33], С. Даніленка [7; 8; 9; 10], М. В. Хаўстовіч [28; 29], М. А. Прахарэнка [22], Р. Падбярэскі [20], Ю. Маханькоў [18]. 
Творчая спадчына Л. Ціка вялікае і разнастайнае. Найбольш поўны збор яго твораў, які складаецца з дваццаці васьмі тамоў, выйшаў у мінулым стагоддзі (1828-1854 гг.). Ён не ўключае ў сябе ўсе творы, створаныя майстрам. 
[...]

Глава 1. Тэарэтычныя аспекты вывучэння творчасці Я. Баршчэўскага і Л. Ціка

1.1 Рамантызм як літаратурны напрамак

Рамантызм – адзін з буйнейшых накірункаў сусветнай літаратуры Новага часу, які найбольш моцна выявіўся ў прыгожым пісьменстве Еўропы і Паўночнай Амерыкі ў канцы ХVІІІ – першай трэці ХІХ стст. Рамантызм як літаратурна-мастацкі напрамак трэба размяжоўваць з рамантыкай, пад якой падразумяваецца пазачасавы, не прывязаны да нейкай канкрэтнай эпохі пафас літаратурна-мастацкага твора, своеасаблівы тып ідэйна-эмацыянальных адносін да жыцця, у аснове якога ляжыць глыбока асабістае, напружана-страснае імкненне да ўзвышанага ідэалу, незадаволенасць існуючым становішчам і прага іншага, лепшага і прыгажэйшага, жыцця. 
Рамантызм стаў вышэйшай кропкай, апагеем антыасветніцкага руху, які пракаціўся практычна па ўсіх краінах Еўропы (яго асноўнай сацыяльна-ідэалагічнай перадумовай лічыцца расчараванне ў выніках Вялікай французскай буржуазнай рэвалюцыі і развіцця цывілізацыі наогул). 
Непрыняцце новага, надзвычай прагматычнага і меркантыльнага ладу жыцця, пратэст супраць пошласці, празаічнасці, бездухоўнасці і эгаістычнасці адносін, якія паступова ўсталёўваліся ў грамадстве, мелі месца ўжо ў творах сентыменталізму і перадрамантызму (пад ім падразумяваецца комплекс своеасаблівых ідэйна-стылёвых тэндэнцый у еўрапейскай літаратуры другой паловы ХVІІІ – пачатку ХІХ стст., выяўлены найперш ў творчасці Т. Чацертона, Дж. Макферсана («Песні Асіяна»), у гатычным рамане Х. Уолпала, А. Радкліф). Але ў рамантызме ўсё гэта набыло асаблівую вастрыню. Нявер’е ў сацыяльны, прамысловы, палітычны і навуковы прагрэс, які прынёс новыя кантрасты і антаганізмы замест абяцанага асветнікамі “царства розуму” і ўсеагульнага дабрабыту, паступова разраслося ў рамантыкаў да “касмічнага песімізму” [34, с. 207].
Рамантызм як літаратурны напрамак ўзнікае на глебе расчаравання ў фрaнцузскай рэвалюцыі. Людзі, якія імкнуцца да свабоды, роўнасці і братэрства, не дасягнулі таго, чаго хацелі. Менавіта таму героі рамантычных творaў не бываюць шчаслівыя. У процілегласць класіцызму з яго нарматыўнай эстэтыкай рамантызм сцвярджаў творчую свабоду мастака, прыярытэт натхнення і мастацкай інтуіцыі, ігнараваў жанравую нарматыўнасць [15, с. 82-83].
Рамантыкі адкрылі незвычайную складанасць, глыбіню і антынамічнасць духоўнага свету чалавека, унутраную бясконцасць чалавечай індывідуальнасці.
[...]

Глава 2. Творчая індывідуальнасць Я. Баршчэўскага як паэта-рамантыка

2.1 Біяграфія Я. Баршчэўскага

У гістарычных і літаратуразнаўчых крыніцах дагэтуль няма пэўнасці з датай нараджэння пісьменніка, разбежнасць дат ідзе ад 1780 да 1796 гадоў. Ён нарадзіўся ў фальварку Мурагі Полацкага павета Віцебскай губерні (цяперашні Расонскі раён Віцебскай вобласці) у сям’і грэка-каталіцкага святара, якая, як мяркуецца, належала да шляхецкага роду. Вучыўся ў Полацкім езуіцкім калегіуме, дзе набыў вядомасць чытальніка і вершапісца, выступаў з уласнымі арацыямі і вершамі, у 1809 годзе напісаў паэму ў класічным стылі «Пояс Венеры» (не захавалася; мова, на якой быў напісаны твор, невядомая, магчыма польская або латынь). Студэнцкія канікулы часцей за ўсё праводзіў у падарожжах па наваколлях возера Нешчарда. Збіраў беларускі фальклор, апісваў курганы і гарадзішчы.
Дзякуючы сваёй схільнасці да паэтычных экспромтаў быў жаданым госцем на сямейных урачыстасцях вясковай шляхты. Першыя вядомыя вершы, напісаныя па-беларуску – “Дзеванька” (прысвечаны любімай дзяўчыне, Максімовіч) і “Бунт хлопаў”. Таксама займаўся жывапісам – маляваў пейзажы і карыкатуры, якія карысталіся папулярнасцю сярод мясцовых жыхароў.
Пасля заканчэння Полацкага калегіума (у 1812 годзе ператворанага ў акадэмію) прыблізна ў 1816 годзе, працаваў настаўнікам і гувернёрам у розных месцах на малой радзіме. Падарожнічаў па Беларусі, збіраў фальклор.
У сярэдзіне 1820-х гг. (хутчэй за ўсё 1826 г. або 1827 г.) пераехаў у Санкт-Пецярбург, дзе выкладаў грэчаскую і лацінскую мовы ў некалькіх дзяржаўных установах і сам вывучаў старажытную літаратуру. Выконваючы даручэнні марскога ведамства, пабываў у Францыі, Вялікабрытаніі і Фінляндыі, падарожнічаў па Полаччыне і Мсціслаўшчыне. У Пецярбургу пазнаёміўся з Адамам Міцкевічам, у 1839 годзе – з Тарасам Шаўчэнкам. Уласныя рамантычныя вершы Баршчэўскага чытачы ацэньвалі без асаблівага захаплення, аднак вядома, што Міцкевіч уласнаручна дапамог паправіць некаторыя з іх. Шаўчэнка таксама крытыкаваў вершы Баршчэўскага за недастатковую колькасць у іх народнага элемента, заклікаў беларускіх пісьменнікаў служыць запрыгоненаму народу і развіваць маладую беларускую літаратуру ў дэмакратычным кірунку [31].
[...]

Глава 3. Творчая індывідуальнасць Л. Ціка як паэта-рамантыка

3.1 Біяграфія Л. Ціка

Людвіг Іаган Цік (1773 – 1853 гг.), нямецкі паэт, празаік і крытык. Нарадзіўся 31 мая 1773 у Берліне ў сям’і канатнага майстра. Вучыўся ва ўніверсітэтах Гале, Гётынгена і Эрлангена, асаблівую ўвагу надаючы гісторыі англійскай літаратуры – перш за ўсё елізавецінскай эпохі (XVI ст.).
У 1794 пачалося яго супрацоўніцтва з берлінскім выдаўцом і пісьменнікам-асветнікам Кр.Ф. Мікалаі (1733 – 1811 гг.), па замове якога Цік працягнуў празаічны цыкл І.К. Музеуса навэламі (1795 – 1798 гг.) пераважна сатырычнага, павучальна-рацыяналістычнага толку, рэзка адрознымі ад яго больш ранніх экзатычных, у вышэйшай ступені арыгінальных прац. Змешванне рацыяналізму і рамантызму характэрна для ўсёй творчасці Ціка [26].
Асноўныя творы Ціка – сумны раман у лістах “Гісторыя Уільяма Ловела (1795–1796 гг.) і “Народныя казкі Петэра Лебрэхта (1797 г.), якія ўключаюць у сябе як пераказы паданняў і легенд з народных кніг XV і XVI стагоддзяў, так і яго ўласныя казкі, незвычайна арыгінальныя і поўныя чараўніцтва і таямніц, як, напрыклад, Белакуры Экберт. Народныя казкі прыцягнулі ўвагу братоў Шлегеляў, асабліва Аўгуста Вільгельма, які абвясціў Ціка “рамантычным” паэтам.
У 1799 годзе Цік прыступіў да працы над рамантычнымі творамі (1799 – 1800 гг.); у двухтомнік увайшла, у прыватнасці, тыпова рамантычная драма “Жыццё і смерць святой Генавеі”. У 1804 году выйшла велізарная і важкая п’еса “Імператар Актавіян”, якую Цік лічыў лепшым узорам сваёй “рамантычнай манеры”.
У 1802 годзе Цік з сям’ёй пасяліўся каля Франкфурта-на-Одэры, у Цыбінгене, у маёнтку графа К. Фінкенштэйна, дзе і заставаўся – з перапынкамі ў выглядзе паездкі ў Англію (1817 г.) – да 1819 г. У гэты час ён стварыў перапрацоўку сярэднявечнай нямецкай паэзіі (“Любоўныя песні швабскай эпохі” 1803 г.), рыхтуе зборнікі п’ес елізавецінскай эпохі (“Стараанглійскі тэатр” 1811г.) і нямецкай драмы XVI–XVII стст. 
У 1819 г. Цік пераязджае з сям’ёй у Дрэздэн, дзе ў 1825 – 1830 гг. загадвае літаратурнай часткай прыдворнага тэатра. У гэтыя гады ён адыходзіць ад рамантызму і піша цэлы шэраг навэл, у якіх звычайна рэалістычны сюжэт часцяком служыць маралізатарству на грамадскія і літаратурныя тэмы. Апошні значны твор Ціка – раман з эпохі італьянскага Адраджэння “Віторыя Акарамбона” (1840 г.) [26].
[...]

Глава 4. Супастаўленне ўвасаблення міфапаэтычных матываў у творчасці Л. Ціка і Я. Баршчэўскага

У крытычным нарысе «Беларусь і Ян Баршчэўскі», які з’явіўся на свет у хуткім часе пасля выдання зборніка «Шляхціц Завальня» (1844 – 46), Рамуальд Падбярэскі наступным чынам ахарактарызаваў зместавыя і фармальныя адметнасці твора: “Тое, што піша пан Баршчэўскі прозай, не датычыць непасрэдна ні гісторыі, ні літаратуры, ні мовы Беларусі, але мае сувязь з нечым больш важным, а менавіта з духам і паэзіяй народа, адкуль выйшлі і гісторыя, і літаратура, і мова. Ухапіўся ён за самую жыццёвую аснову і вырашыў паказаць у мастацтве вялікі народны вобраз. Ён мае перад сабою народ, часта з усёй прывабнасцю ягоных яшчэ паганскіх фантазій, якія апраменьвае сваім, так бы мовіць, беларускім гафманізмам” [20, с. 355].
Баршчэўскі не толькі стварае фальклорныя стылізацыі, але таксама непасрэдным чынам запазычвае персанажаў беларускай міфалогіі, каб паказаць гісторыі іх стасункаў з людзьмі. У творы дзейнічаюць персаніфікаваныя вобразы прыроды і духі ніжэйшай дэманалогіі.
Зборнік Баршчэўскага пры дэкадзіроўцы (тэрмін выбітнага беларускага даследчыка М. В. Хаўстовіча) выяўляе менавіта такую ўніверсальную задуму: праз мастацкія вобразы выразіць ідэю нацыянальнага маштабу. М. В. Хаўстовіч тлумачыць іншасказальнасць аповеду неабходнасцю прыхаваць глыбінны сэнс ад імперскай цэнзуры [Хаўстовіч]. Дададзім, што прытчавасць мастацкай мовы Баршчэўскага і скразное імкненне да маралізатарства выводзяць твор за рамкі рамантызму і нагадваюць пра асветніцкую традыцыю.
Гаворачы пра ўплывы розных культур на мастацкі свет “Шляхціца Завальні”, варта ўзгадаць і пра прысутнасць антычнай. Наяўнасць вобразаў грэка-рымскай міфалогіі абумоўлена прыхільнасцямі аўтара і яго прафесійнай дзейнасцю: Баршчэўскі займаўся рэпетытарствам, выкладаючы класічныя мовы. Ён добра ведаў і вельмі любіў антычную літаратуру. Не дзіўна, што ў зборніку беларускіх апавяданняў сам аўтар праводзіць аналогіі паміж вераваннямі народаў, якіх аддзяляюць прастора і час: “Людзі, марачы пра шчасце на гэтай зямлі, малююць яго ў розных вобразах; грэкі і рымляне верылі ў сляпую Фартуну, што, круцячы вечнае кола, уздымае людзей пад аблокі і зноў апускае ў бяздонне. Беларускі народ уявіў сабе нейкую лятучую траву, гонячыся за якой не адзін збіўся з дарогі і не вярнуўся да свае роднае хаты” [3, с. 88]. 
Варта адзначыць, што Р. Падбярэскі заўважыў антычны ўплыў не на ўзроўні міфалагічных вобразаў, а ў стылёвым афармленні тэксту. Ва ўзгаданым артыкуле крытык звяртаў чытацкую ўвагу на “гамераўскую прастату” аповеду беларускага аўтара [7, с. 45].
[...]

Заключэнне 

Такім чынам, рамантызм – адзін з буйнейшых накірункаў сусветнай літаратуры Новага часу, які найбольш моцна выявіўся ў прыгожым пісьменстве Еўропы і Паўночнай Амерыкі ў канцы ХVІІІ – першай трэці ХІХ стст. Рамантызм як літаратурны напрамак ўзнікае на глебе расчаравання ў французскай рэвалюцыі. Людзі, якія імкнуцца да свабoды, рoўнасці і братэрства, не дасягнулі тагo, чагo хацелі. Менавіта таму герoі рамантычных твoраў не бываюць шчаслівыя. У прoцілегласць класіцызму з ягo нарматыўнай эстэтыкай рамантызм сцвярджаў твoрчую свабoду мастака, прыярытэт натхнення і мастацкай інтуіцыі, ігнараваў жанравую нарматыўнасць. 
Даследчыкі гавoраць пра фенoмен зацягнутага рамантызму ў беларускай літаратуры і вылучаюць перыяд – неарамантызм. Зварoт да містычных вoбразаў – праява бунтарскай прырoды рамантызму пісьменнікаў. Падкрэсліваецца абсурднасць і драматызм быцця, пачуццё адзінoты ў змаганні за “дoлю людскую”, фантасмагарычны ўсюды існы вoблік сусветнага зла, праблема пoшуку праведнасці, справядлівага суда, абсурднасць, катастрафічнасць, трагізм быцця атмасфера алагічнасці жыцця і адначасoва звычайнасці існавання дэманічных сіл. Пісьменнікі, не адpываючыся ад пpынцыпy гiстаpызмy, сацыяльныx i нацыянальныx запатpабаванняў pэчаiснасцi, шyкаюць y ёй выключныx геpoяў, абставiн, стpасцей.
Паняцце народнасць склалася ў эпоху Асветы. Яго ўзнікненне і фарміраванне ў канцы XVIII – першай чвэрці XIX стагоддзя як на Захадзе, так і ў Расіі было звязана з імкненнем зразумець своеасаблівасць нацыянальнай культуры. 
Літаратурная казка – жанр складаны, шматпланавы і, на жаль, малавывучаны, асабліва на постсавецкай прасторы. Азначэнні жанру – літаратурная, ці аўтарская, ці пісьменніцкая казка – указваюць на адну з яго галоўных асаблівасцей, па якой яго адрозніваюць ад казкі фальклорнай: наяўнасць аўтара-пісьменніка, прысутнасць у тэксце аўтарскага пачатку, індывідуальнага стылю пісьменніка-творцы. Літаратурная казка, па-сутнасці, бярэ пачатак у казцы народнай, але індывідуальны аўтарскі вымысел, супрацьпастаўлены фальклорнай традыцыі, істотна адрознівае адпаведныя жанры ў фальклоры і літаратуры. Сёння на падставе падобнасці ці не падобнасці да фальклорных жанраў магчыма вылучыць наступныя тры віды літаратурных казак: амаль поўнае супадзенне аўтарскай казкі з канкрэтнай народнай казкай ці шэрагам казак на аднолькавыя матывы, якія сустракаюцца ў многіх народаў свету; другі выпадак – частковае супадзенне літаратурнай казкі з фальклорным матэрыялам, частковае запазычанне; трэці від літаратурных казак – творы, якія амаль цалкам непадобныя да фальклорных жанраў.
[...]