Уводзiны
Глава 1. Палітычныя і эканамічныя перадумовы фарміравання Вялікага княства Літоўскага. Цэнтралізатарская палітыка вялікіх князёў літоўскіх
Глава 2. Крэўская унія і яе гістарычныя наступствы
Глава 3. Сацыяльна-эканамічнае развіццё ВКЛ у XIV - XVI стст
Глава 4. Арганізацыя дзяржаўнай улады ў ВКЛ
Заключэнне
Спіс выкарыстанай літаратуры
Уводзiны
Працэс стварэння адной з найбуйнейшых дзяржаў Усходняй Еўропы эпохі Сярэднявечча - Вялікага княства Літоўскага, Рускага, Жамойцкага і іншых зямель - быў складаным і доўгім. Канчаткова тэрытарыяльныя межы Вялікага княства ўсталяваліся ў другой палове XIV ст. ад Балтыйскага да Чорнага мора, з поўначы на поўдзень, ад Брэстчыны да Смаленшчыны з захаду на ўсход.
Гістарычныя рэаліі XIII - XIV стст. балта-славянскага палітычнага насельніцтва як тых, так і іншых зямель, менавіта дазволіла захаваць на той час у значнай ступені этнічную чысціню, а цалкам і само існаванне этнасаў, якія засялялі гэты рэгіён, ва ўмовах супрацьстаяння агрэсарам з паўночнага захаду і паўднёвага-усходу. Вядомыя сумесныя выступленні балта-славянскіх дружын супраць крыжакоў. Адчувальнымі былі і ўнутраныя аб'яднальныя тэндэнцыі. Дваццаць невялікіх удзельных княстваў, якія ўтварыліся ў выніку распаду Полацкага і Тураўскага княстваў, вялі міжусобную барацьбу. На балцкіх землях дзяржаўнасці не было. Тут узнікаюць племянныя саюзы, з'яўляюцца князі (кунігас), якія мелі моцныя ваенныя дружыны. Яны аказвалі супрацьстаянне крыжакам і адначасова самі здзяйснялі набегі на землі саслабленай Русі.
Мэта працы - вывучэнне знешнепалітычных і ўнутрыпалітычных, а таксама эканамічных умоў ўзнікнення ВКЛ.
Зыходзячы з пастаўленай мэты і тэмы працы, узнікаюць наступныя задачы:
- разгледзець сацыяльна-эканамічныя і палітычныя перадумовы фарміравання Вялікага княства Літоўскага. Цэнтралізатарская палітыка вялікіх князёў літоўскіх;
- вывучыць Крэўскую унію і яе гістарычныя наступствы;
Глава 1. Сацыяльна-эканамічныя і палітычныя перадумовы фарміравання Вялікага княства Літоўскага. Цэнтралізатарская палітыка вялікіх князёў літоўскіх
Прычыны ўтварэння ВКЛ, звязаны з знешнепалітычнымі, а таксама з геаграфічным становішчам беларускіх зямель і неабходнасцю пераадолець знешнюю небяспеку з боку нямецкіх рыцараў-крыжакоў з захаду і мангола-татараў з Паўднёвага Ўсходу. Унутрыпалітычнай прычынай было пераадоленне феадальнай раздробленасці земляў, якія ўваходзілі ў склад былой Кіеўскай Русі. Эканамічныя частка развіцця, звязана з аддзяленнем рамяства ад сельскай гаспадаркі і пераадоленнем натуральнага характару гаспадарак, ўсведамленне выгад і вынікаў пры стварэнні адзінай эканамічнай прасторы.
Адбываецца аб'яднанне ў адну дзяржаву Літоўскix, Навагрудскiх, Полацка-Віцебскiх, Пінскаiх і іншых зямель. Гэта і паклала пачатак новай дзяржавы - Вялікага княства Літоўскага і Рускага. Вялікі князь Трайден (1270-1282 гг.) працягнуў палітыку па ўмацаванню Літоўскай дзяржавы. Ваяваў з Нальшанская, галiцка - валынскімі князямі, крыжакамі і мангола-татарамі. Пры князі Трайдене заходнія балты, якія ратаваліся ад крыжакоў, былі паселяны на беларускіх землях каля Слоніма, Гародні (сёння Гродна). Пры вялікім князі Віценя (1293-1316 гг.) у 1307 г. к ВКЛ было далучана Полацкае княства. У якасці герба дзяржавы Віцень выбраў так званую «Пагоню». Пры вялікім князі Гедыміне (1316-1341 гг.) дастаткова вялікая частка беларускіх зямель увайшла ў склад ВКЛ. Тэрыторыя княства павялічылася амаль у тры разы. Яна стала называцца Вялікае княства Літоўскае і Рускае, дзе рускімі сталі называцца землі Падняпроўя. У 1320 г. у склад ВКЛ увайшла Віцебская зямля, ў 1320-е-1330- я гг. - Брэсцкая, Турава-Пінскія землі, Менскае княства.
Пры Гедыміне адбываецца ўзмацненне адзінаўладдзя. У 1323 годзе ён перанёс сталіцу дзяржавы ў Вільню (сёння Вільня - сталіца Літоўскай Рэспублікі). Узрастае роля вялікага князя як кіраўніка дзяржавы. Яго тытул
Глава 2. Крэўская унія і яе гістарычныя наступствы
Пасля смерці Альгерда княскі прыстол перайшоў да яго старэйшага сына ад другога шлюбу - Ягайлу. Гэта паспрабаваў аспрэчыць яго брат Андрэй, старэйшы сын ад першага шлюбу Альгерда, падтрыманы князямі Кейстутам і Вітаўтам. У гэтай міжусобнай барацьбе перамог Ягайла, але для ўмацавання ўлады, ён шукаў саюзнікаў. Такім саюзнікам стала Польшча. 14 жніўня 1385 г. у Крэўскім замку было заключана пагадненне паміж ВКЛ і Польшчай. Асноўнымі прычынамі заключэння Крэўскай уніі, была спроба вялікага князя Ягайлы ўмацаваць сваю ўладу ў ВКЛ у сувязі з барацьбой за велікакняжацкі прастол, таксама знешняя небяспека з боку крыжакоў для ВКЛ і Польшчы, жаданне Ватыкана праз саюз Польшчы з ВКЛ распаўсюдзіць каталіцызм на ўсходнеславянскія і балцкія тэрыторыі.
Умовы заключэння Крэўскага пагаднення: вялікі князь Ягайла (1377-1392 гг.) павінен быў ажаніцца з дачкой польскага караля Ядвізе, у выніку дынастычнай уніі вялікі князь Ягайла прымае тытул польскага караля. Пасля чаго, ён павінен быў правесці акаталічванне насельніцтва Літвы і прыняць імя Уладзіслаў. У 1387 г. Ягайла падпісаў прывілей (закон, грамата), згодна з якім праваслаўная ведаць ставілася ў няроўнае становішча ў параўнанні з феадаламі каталіцкага веравызнання (каталікі не плацілі частку дзяржаўных падаткаў, ім можна было перадаваць землі па спадчыне, ўдзельнічаць у палітычным жыцці). Гэта таксама выклікала незадаволенасць праваслаўных феадалаў. Узначаліў гэтую барацьбу сын Кейстута Вітаўт (1392-1430 гг.). Міжусобная барацьба паміж Ягайлам і Вітаўтам завяршылася заключэннем у 1392 г. Астроўскага пагаднення, у адпаведнасці з якім Вітаўт стаў вялікім князем літоўскім, а Ягайла заставаўся найвышэйшым князем літоўскім і адначасова каралём польскім. Вітаўт імкнуўся захаваць дзяржаўную самастойнасць ВКЛ, таму ў сваёй палітыцы абапіраўся на феадалаў праваслаўнага веравызнання. У 1404 г. к ВКЛ было далучана Смаленскае княства, усталяваны пратэктараты над Разанскай, Пскоўскай, Наўгародскай
Глава 3. Сацыяльна-эканамічнае развіццё ВКЛ у XIV - XVI ст
Пануючае становішча ў ВКЛ займалі буйныя феодалы- землеўладальнікі, якіх называлі «панамі» або «магнатамі», а з XVI ст. - «шляхціцам». Землеўладальнікамі на беларускіх землях з'яўляліся таксама царкоўныя ўстановы і духоўныя іерархі. Асновай эканомікі ВКЛ была сельская гаспадарка, самую вялікую частку насельніцтва складалі сяляне, якія дзяліліся на групы:
- «Цяглых» сяляне за карыстанне зямлёй феадала выконвалі паншчыну (Адпрацоўка пэўнай колькасці дзён на зямлі феадала са сваім плугам і канём) або плацілі чынш (грашовы чынш ці падатак).
- «Даннікаў» аддавалі натуральную даніну прадуктамi. С XV ст. - плацілі чынш.
- «Агароднікі» атрымлівалі невялікі ўчастак зямлі і выконвалі паншчыну адзін раз у тыдзень (мужчыны) і шэсць дзён летам (жанчыны).
- «Дваровыя» (слугі, лоўчыя, егераў) не мелі свайго ўласнага гаспадаркі і жылі пры двары феадала, выконваючы розную працу ў яго гаспадарцы.
Сяляне выконвалі шэраг дадатковых павіннасцей: талакі – сумесныя сезонныя гаспадарчыя paботы, гвалты або згоны – агульныя працы (будаўніцтва дарог, мастоў). Групы сялян ВКЛ па ступені залежнасці ад феадала: «Падобныя» (свабодныя), якія мелі права сыходзіць са згоды гаспадара, але толькі пасля збору ўраджаю і выплаты павіннасцяў, «Непадобныя» (несвабодныя), якім такі пераход забараняўся. У канцы XV ст. практычна ўсё сяляне сталі непадобнымі або прыгоннымі.
У XV ст. у ВКЛ з'яўляецца новы выгляд феадальнай гаспадаркі, які атрымаў назву «фальваркова-паншчыннай сістэмы». Фальварак – гэта феадальнае гаспадарка (панскі двор з пабудовамі, палявымі, сенакосных і іншымі ўгоддзямі), заснаванае на працы феодально – залежных сялян.
Глава 4. Арганізацыя дзяржаўнай улады ў ВКЛ
Вялікае княства Літоўскае, Рускае, Жамойцкае ўяўляла сабой манархію на чале з вялікім князем («гаспадаром») – носьбітам заканадаўчай, выканаўчай, судовай, ваеннай улады. У гады княжання Аляксандра Казіміравіча (1492-1506 гг.) Ўлада вялікага князя была абмежаваная радай – спачатку дарадчага, а з 1492 г. заканадаўчага і распарадчага органа государственного улады ў ВКЛ. Рада паступова набыла яшчэ адну назву – «паны-рада». Праваслаўныя духоўных пасад у раду ніколі не дапускаліся. У канцы XV ст. канчаткова аформіўся другі вышэйшы орган дзяржаўнага кіравання ў ВКЛ – агульны (вальны) сейм (сойм), на пасяджэннях якога, акрамя паноў – рады і службовых асоб, маглі прысутнічаць усе феадалы ВКЛ, а з 1512 г. – па два дэпутаты ад кожнага павета. На соймах вырашаліся пытанні пра вайну і мір, пра падаткі і законах, аб абранні вялікага князя, судовай сістэме. Такім чынам, у ВКЛ адбылося абмежаванне ўлады вялікага князя за кошт пашырэння ролі феадалаў, што атрымала назву саслоўна-прадстаўнічай манархіі. Асноўнымі адміністрацыйна тэрытарыяльнымі адзінкамі ВКЛ з XV ст. былі ваяводствы і паветы. У XIV – XVI стст. асновай вялікакняжацкага войскі з'яўлялася ўсеагульнае апалчэнне – «паспалітае парушэньне».
У XV - XVI стст.на беларускіх землях складалася двухступеністая сістэма судовых органаў – суды для ўсяго насельніцтва і саслоўныя суды. Вышэйшай судовай інстанцыяй у ВКЛ быў вялікакняжацкі суд, а таксама суд паноў-рады і сейма. У 1581 г. быў створаны адмысловы вышэйшы судовы дзяржаўны орган - Трыбунал ВКЛ. Усе судовыя інстанцыі абапіраліся ў сваёй дзейнасці на дзяржаўнае заканадаўства, прадстаўленае. Статутамі ВКЛ. Вядомыя тры рэдакцыі Статута: 1529 г., 1566 г., 1588 г. Знешняя палітыка Вялікага княства Літоўскага ў XIV – XVI стст. У пачатку XIII ст. на беларускіх землях пачынаецца барацьба з нямецкімі рыцарамі-крыжакамі. Яны пад выглядам распаўсюджвання хрысціянскай веры імкнуліся да захопу тэрыторый на Усходзе. З дапамогай каталіцкай царквы крыжакі стварылі на
Заключэнне
У працэсе працы над рэфератам была зроблена даследчая праца і высветліна, што новая дзяржава, Вялікае княства Літоўскае давала літоўцам абарону ад немцаў, а беларусам і рускім - прыстанішча ад татар. Першыя, самыя раннія перамогі над мангола-татарамі былі здабытыя рускімі паліцамі ў саюзе з літоўцаў. Нездарма ў гістарычнай літаратуры Вялікае княства Літоўскае носіць яшчэ назва Літоўска-Рускай дзяржавы. Гэта цяжкая эпоха, перажытая Руссю ў XIII стагоддзі, складае пераход ад гісторыі Кіеўскай дзяржавы да гісторыі тых дзяржаў, якія яго замянілі, а менавіта: Наўгародскага дзяржавы, Вялікага княства Уладзімірскага, а за тым Маскоўскага, і Вялікага княства Літоўскага.
Утварэнне Вялікага княства Літоўскага працэс, які доўжыўся дастаткова доўга. Ён пачынаецца з праўлення першага вялікага літоўскага князя Міндоўга і практычна сканчаецца пасля смерці Альгерда. Ужо ў часы княжання Гедыміна ўзровень грамадскага развіцця народаў, якія насяляюць прыбалтыйскія землі, мінуў стадыю першабытна - абшчыннага і ўступіў у перыяд феадалізму. Уключаныя ў склад Вялікага княства Літоўскага рускія, беларускія і ўкраінскія землі з больш высокаразвітай культурай і грамадскімі адносінамі аказалі ўплыву на рост літоўскай культуры і паскорылі развіццё феадалізму. Працэс развіцця феадальных адносін у ВКЛ з'яўляўся адначасова працэсам фарміравання літоўскай народнасці. Паняцці «Літва», «Літоўцы», сталі ахопліваць ўсю літоўскую народнасць, у тым ліку літоўцаў, паняволеных Тэўтонскім ордэнам. Літоўскія князі з моманту ўтварэння ВКЛ імкнуліся да захопу рускіх зямель. На думку рускага гісторыка С. Ф. Платонава, калі б яны сталі абапірацца на праваслаўна-рускую народнасць і звярнулі сваю дзяржава ў такі ж рускае вялікае княства, якім была Масква ў пачатку XV стагоддзя, яны маглі стаць супернікамі маскоўскіх князёў і, магчыма, аб'яднаць пад сваім скіпетрам ўсю Рускую зямлю. Сярод падданых ВКЛ былі тры напрамкі:
1. Бригадин, П.И. История Беларуси в контексте европейской истории: курс лекций / П.И. Бригадин. – Мн., 2007. – 336 с.
2. Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый): вуч. дапаможнік / В.І. Галубовіч [і інш.]; пад рэд. В.І. Галубовіча і Ю.М. Бохана. – Мн., 2005. – 584 с.
3. Гісторыя Беларусі: у 2-х ч. Ч. 1. Ад старажытных часоў – па люты 1917 г.: вучэб. дапам. / Я.К. Новік, Г.С. Марцуль; под общ. ред. Я.К. Новіка, Г.С. Марцуля . – Мн., 1998. – 416 с.
4. Гісторыя Беларусі: у 6-ці т. Т. 1. Старажытная Беларусь: Ад першапачатковага засялення да сярэдзіны 13 ст. / Рэдкал.: М. Касцюк і інш. – Мн., 2007. – 351 с.
5. Гісторыя Беларусі: у 6-ці т. Т. 2. Беларусь у перыяд ВКЛ / Ю. Бохан і інш.; Рэдкал.: М. Касцюк і інш. – Мн., 2008. – 688 с.
6. История Беларуси: в контексте мировых цивилизаций: учебное пособие / В.И. Голубович [и др.]; под ред. В.И. Голубович, Ю.И. Бохана. – Мн., 2009. – 464 с.
7. История Беларуси: полный курс: учебное пособие / А.Г. Кохановский [и др.]. – Мн., 2010. – 512 с.
8. Ковкель, И.И. История Беларуси: с древнейших времен до нашего времени / И.И. Ковкель, Э.С. Ярмусик. – 8-е изд. – Мн., 2010. – 622 с.
9. Нарысы па гісторыі Беларусі: у 2-х ч.: Ч. 1. / М.П. Касцюк [і інш]. – Мн., 1994. – 527 с.
10. Новік, Я.К. Гісторыя Беларусі: Ад старажытных часоў – па 2008 г.: вучэбны дапаможнік / Я.К. Новік, І.Л. Качалаў, Н.Я. Новік; пад рэд. Я.К. Новіка. – 2-е выд., Мн., 2010. – 512 с.
