Белорусская детская литература

Казка «Жук і слімак», як і кожная казка, мае дыдактычную скіраванасць. Умоўна-казачная форма цесна спалучана ў гэтым творы з рэалістычна-праўдзівым адлюстраваннем рэчаіснасці. Аўтар, звяртаючы ўвагу на няўдзячнасць жука («Забыўся пра пягоды, / / 1 не на ўме ж уку, / / Што абяцаў паднесці / / Ён ха т у слімаку» [56]), засцерагае і сваіх чытачоў ад падобнай рысы характару. Паказ рэальнага канфлікту канцэнтруе ўвагу на станоўчым жыццёвым вопыце чалавецтва, для якога характэрны ўзаемадапамога, удзячнасць, падтрымка і выручка ў складаных сітуацыях.

Творчасць В. Biткi для дзяцей — свет чарадзейства, хараства, незвычайных прыгод, прывабнай rapмонii гукаў i фарбаў. Гэта неацэнны скарб, які можа быць шырока выкарыстаны i выкарыстоўваецца настаўнікамi на ўроках i ў час прагулак з дзецьмі ў лес, на рэчку. возера, для напісання сцэнарыяў paнішнікaў, тэматычных дэкламацый, для правядзення жывой размовы-ryтapкi пра родную мову, прыроду, пра дабрыню i чалавечнасць. Паэт пісау пра сваё маленства, пра настаўнікаў у жыцці і літаратуры. Шматграннасць таленту. старычны лёс беларускага народа, яго мінулае, сучаснае і будучае, сцвярджэнне народа ў праве на сваю бацькаўшчыну, на сваю нацыянальную годнасць як асноўныя тэмы творчасці паэта Далучэнне да дзіцячай літаратуры. Псторыя стварэння першай казкі для дзяцей "Вавёрчына гора"(1947).Пафас дзейснай дабраты, узаемадапамогі, калектывізму, народна-песенная вобразнасць. 

«Вясёлка» — беларускі штомесячны часопіс для дзяцей. Прадназначаны ў асноўным для чытачоў малодшага школьнага ўзросту, некаторыя матэрыялы даступны і для чытаньня дашкольнікам. Сярод часопісаў, якія выдаюцца ў Рэспубліцы Беларусь для розных узроставых груп дзяцей, стаіць паміж чытанкай-маляванкай для дашкольнікаў «Буся» і часопісам для сярэдняга і старэйшага школьнага ўзросту «Бярозка». Распаўсюджваецца праз падпіску поштай і продаж у «Белсаюздруку». Падпісныя індэксы на «Белпошце»: для індывідуальных падпісчыкаў — 74845, для ведамасных — 748452.

Для таго, каб выклікаць у вучняў эмоцыі, можна выкарыстаць пытанне з мэтай асэнсавання загалоўка твора на этапе актуалізацыі ведаў і на заключным этапе ўрока. Усё гэта можна аформіць наступным чынам: Такі прыём развівае творчае мысленне і дапамагае стварыць першаснае, але запамінальнае ўспрыманне твора.

Казкі пра жывёл, чарадзейныя, сацыяльна-бытавыя. Казкi пра жывёл самыя старажытныя («Зайкава хатка», «Лѐгкi хлеб»), дзеючымi асобамi ў iх з´яўляюцца жывёлы, якiя надзяляюцца тыповай рысай чалавечага характару (хiтрасць, мудрасць, баязлiвасць), У сусветным фальклоры вядома каля 140 сюжэтаў казак пра жывёл. 

Чарадзейныя казкi вылучаюцца сістэмай вобразаў, эпічнасцю апавядання («Каток – залаты лабок», «Музыка-чарадзей»). Іх героі надзелены незвычайнымі здольнасцямі. Казкі заснаваны на вымысле аб цудадзейным, спалучаюць фантастычны i рэальны змест, адлюстроўваюць веру ў лепшую будучыню. 

Апавяданне «Максiмка» (1946) Герой Максимка – ахвяра вайны. Письменнiк звяртае увагу на тым, што грамадства павiнна клапацiцца пра сiрот, а найлепш гэта можа адлюстравацца ва ӯсынаӯленнi такiх дзяцей, кааб даць iм сям´ю, змянiць загiнуӯшых бацькоӯ. Максiмка ӯспрымае афiцэра сваiм бацькам. Дарослыя не могуць знiшчыць даверлiвасцi дзiцяцi i прымаюць рашэнне аб усынаӯленнi.

«Буся» — беларускі літаратурна-мастацкі часопіс для дзяцей дашкольнага ўзросту, чытанка-маляванка. Перыядычнасць — два разы ў месяц. Заснавальнік: рэдакцыя часопіса «Вясёлка».

Першы нумар чытанкі-маляванкі для дашкольнікаў “Буся” пабачыў свет у жніўні. Выданне адразу палюбілася чытачамі. Гэта і не дзіва: часопіс атрымаўся надзвычай цікавым і яркім, пазнавальным і вясёлым, аздобленым вельмі прыгожымі малюнкамі. У лістападзе ў Нацыянальным цэнтры творчасці дзяцей і моладзі ў Мінску адбылася прэзентацыя другога нумара “Бусі”. Чытанку-маляванку прадставілі яе “хросныя бацькі” – галоўны рэдактар Уладзімір Ліпскі і Раіса Баравікова. У суаўтарстве вядомыя пісьменнікі стварылі казку пра алфавіт “Чароўныя літары”. 

Апавяданнях адчуваецца пратэст пiсьменнiка супраць бязрадаснага дзяцiнства i сацыяльна-грамадскiх умоӯ, якiя пазбаӯляюць дзяцей шчасця; 2) творы, у якiх З. Бядуля iмкнецца пранiкнуць ва ӯнутраны свет маленькага чалавека, раскрыць яго псiхалогiю, паказаць яго здольнасцi i таленты («Велiкодныя яйкi», «Дзе канец свету»).

«пяць лыжак зацiркi» - Сям´я хворага Антося i Агаты чакае зацiркi. Вясна, па вёсках пануе галадуха, Агаце пашанцавала выенчыць фунт мукi ӯ суседа i прыгатаванае снеданне стала вялiкiм святам для шчаслiвай у той момант сям´i. Вялiкiм няшчасцем стаӯ прыход не менш галоднай суседкi Сцёпчыхi, якая з´ела 5 лыжак зацiркi.

У апавяданні “Птушыная елка” пісьменніца расказвае пра дзіцячую дапамогу птушкам у галодна-халодную для іх зімовую пару. Неназойліва, праз здольнасць хлопчыкаў суперажываць, праяўленую імі ініцыятыву, апісанне паводзін безабаронных птушак і эмацыянальную перадачу іх “унутранага” стану, сцвярджаецца думка аб неабходнасці дзейснай любові да ўсяго жывога на зямлі. Глыбокі філасофскі падтэкст мае апавяданне “Прыйшла вясна”. Бацька, як чалавек з жыццёвым вопытам, спрабуе давесці свайму малому сыну ідэю абавязковага, запраграмаванага прыродай аднаўлення жыцця.

Апавяданне «Шчасце»Радасцю поӯняцца сэрцы герояӯ апавядання: дарослы i хлопчык 8г. Яны сустрэлiся на мосце. Дарослы бачыӯ, што хлопчык быӯ радасны, але гэту радасць ён зразумеӯ па-свойму. Аказалася, што добры настрой хлопчыка тлумачыӯся не толькi хараством i пяшчотай летняга дня, а на галаве ӯ яго была новая шапка.  Хлопчыку вельмi хацелася, кааб дарослы заӯважыӯ тую шапку. А ён не бачыӯ, бо для дарослага новая рэч – справа такая звычайная. Хлопчык не вытрымаӯ. З крыӯдай, папроам  прагучаӯ яго крык: «Дзядзя! Шапка!» Ι даросламу адразу ӯсё стала зразумела, i ён паспяшыӯся выправiць памылку. Эцюд заканчваецца тым, што шчаслiвыя героi «разышлiся кожны сваiм шляхам».

Казка ’’Цяжкая доля’’, пабудаваная на народным сюжэце, акрамя свайго аптымістычнага гучання, нясе глыбока філасофскую думку пра шчасце, што заключаецца ў жыцці для іншых, нягледзячы на вялікія духоўныя і фізічныя намаганні. Акрамя таго, гэты твор для сучаснага гарадскога чытача мае пазнавальнае значэнне: у ім паказана нялёгкая праца хлебароба.

Апавяданне «незвычайная прынада» таксама трагiчнае. Ιндыя была ӯ той час англiйскай калонiяй. Мiстэр Блэнсдорф i Гопкiнс выкарыстоӯвалi ӯ якасцi прынады на кракадзiлаӯ жывое дзiця. Бацька Асан завёӯ свайго 10 гадовага сына Сiдру для прынады для кракадзiлаӯ. Яму абяцалi, што з хлопчыкам нiчога дрэннага не здарыцца. Калi не скарыстаць гэты выпадак, то  ӯсё роӯна загiне сын, ды i яны ӯсе разам. Жонке ён нiчога не сказаӯ. Але здарылася нечаканае i хлопчык застаӯчя калекам, страцiӯ нагу. За гэту нагу сям´я кармiлася некалькi месяцаӯ. А потым зажылi як раней.

У вершы-дыялогу «Сын І Маці» маленькі хлопчык пытае ў маці, чаму яна так плача, гледзячы ў неба, ды яшчэ ўвосень яго крыжом. Маці адказвае, што ад неба залежыць ўраджай, - град можа пабіць зерне. Чорная хмара прайшла, не закрануўшы дом, але ўсё ж маці нястрымна плача. І гэта вельмі здзіўляе сына. Верш заканчваецца шматкроп'ем. Такі абрыў не выпадковы. Ён дае магчымасць чытачу змадэляваць наступную рэпліку ў гэтым дыялогу, якая будзе ўжо належаць маці.

«Беларускі лемантар» -- першая кніга для навучання дзяцей на беларускай мове, 1906 г.

Пачатак XX стагоддзя адзначыўся беларускім культурна-нацыянальным адраджэннем, якое пашырылася пасля рэвалюцыі 1905 года. У гэты час пачалі адкрывацца нацыянальныя школы, быў легалізаваны беларускі друк (пачалі выходзіць такія газеты як «Наша доля» і «Наша ніва»). У 1906 годзе выходзіць першая кніга для навучання дзяцей на роднай мове «Беларускі лемантар» (аўтар невядомы).

беларусаў” (1909г.) Якуба Коласа. Значэнне чытанкі ў развіцці беларускай дзіцячай літаратуры.

Кнiга ӯяӯляе сабой хрэстаматыю для вучняӯ 2 класа.

Падручнiк складаецца з 7 раздзелаӯ: першыя чатыры прысвечаны порам года; тром апошнiм раздзелам аӯтар даӯ адпаведна наступныя назвы: «Родныя вобразы», «Вершы i байкi», «казкi». Першыя 1-4 раздзелы пiсьменнiк вылучыӯ паводле тэматычнага прынцыпу, а два апошнiя – паводле жанравага.

Малюнкi прыроды, апiсаныя Коласам у чытанцы эмацыйныя i маляӯнiчыя. На фоне прыродных з´яӯ даволi часта адлюстраваны забавы дзяцей, праца дарослых. 

Першыя чатыры раздзелы чытанкi  маюць цыклiчную структуру. Аӯтар паступова прасочвае пачатак кожнай пары года – з´яӯленне новых пракмет i пераход яе ӯ наступную. Пачынаецца кнiга апiсаннямi змен у прыродзе, якiя рыносiць вясна, бо гэтая пара года асаблiва важны этап у жыццi прыроды.