1 Праблема чалавечых узаемаадносін, правоў чалавека ў прыгодніцкіх аповесцях Янкі Маўра (“У краіне райскай птушкі” (1928), “Сын вады” (1928). Першы беларускі раман для дзяцей “Амок” (1929), гістарычная аснова твора (па выбары)
2 Праблема чалавек і прырода ў апавяданнях А. Васілевіч. Пазнанне навакольнага свету праз мастацкае слова (“Мая гаспадарка”, “Арфа” і інш.). Гарманічная паяднанасць чалавека і прыроды (“Браты -артысты”, “Геша”, “Партызанка Кніга”, “Цюлік” і інш.). Праблема адказнасці за таго, каго прыручыў, у апавяданні “Бабуліны кватаранты”. Перапляценне казачнага і рэальнага, спецыфіка ўключэння пазнавальнага матэрыялу ў мастацкі тэкст, праблема чалавечай дабрыні ў апавяданні “Калінавая рукавічка
Спіс выкарыстанай літаратуры
1 Праблема чалавечых узаемаадносін, правоў чалавека ў прыгодніцкіх аповесцях Янкі Маўра (“У краіне райскай птушкі” (1928), “Сын вады” (1928). Першы беларускі раман для дзяцей “Амок” (1929), гістарычная аснова твора (па выбары)Янка Маўр стаў вядомы чытачу ў 1926 г., калі ў “Беларускім піянеры” пачала друкавацца першая яго аповесць “Чалавек ідзе”. Настаўнік I. Фёдараў хацеў падпісаць аповесць уласным імем і прозвішчам, але не зрабіў гэтага, каб не паўтараць імя вядомага рускага паршадрукара Івана Фёдарава. Давялося шукаць псеўданім, і Іван Міхайлавіч зрабіў гэта, як заўсёды ва ўсім, – удала і арыгінальна. У загадкава-прывабным псеўданіме – Янка Маўр – суладна загучалі блізкае, душэўна-светлае беларускае імя Янка і далёкае, экзатычнае, заморскае слова Маўр. Так у 1926 годзе з аповесцю “Чалавек ідзе” прыйшоў у беларускую дзіцячую літаратуру адзін з яе заснавальнікаў, любімы пісьменнік многіх пакаленняў дзяцей Беларусі і не толькі Беларусі – Янка Маўр. Вядома, што кнігі гэтага аўтара перакладзены на дзесяткі моў свету: рускую, украінскую, узбекскую, грузінскую, эстонскую, латышскую, літоўскую, таджыкскую і іншыя мовы народаў былога Савецкага Саюза, а таксама на балгарскую, польскую, славенскую, кітайскую, румынскую, нямецкую, французскую і іншыя.
Аповесці “У краіне райскай птушкі» і “Сын вады”, апавяданні, напісаныя ў гэты час, аб’ядноўваюцца аўтарскім імкненнем – у духу лепшых традыцый класічнай прыгодніцкай літаратуры – абвергнуць распаўсюджанае ўяўленне аб туземцах, дзецях прыроды, як аб крыважэрных людаедах, пазбаўленых элементарных чалавечых пачуццяў, людзях другога гатунку [2, c. 45].
У аповесці “У краіне райскай птушкі” ужо вызначыліся асноўныя асаблівасці мастацкай манеры Я. Маўра-прыгодніка, які здолеў паспяхова акумуліраваць у сабе жыватворную энергію традыцый заходняй прыгодніцкай класікі. Мы знаходзім тут характэрныя для яе прыёмы: загадкавасць і таямнічасць, напружа насць дзеяння, частую змену сітуацый (небяспека і яе пераадоленне), кульмінацыйна-драматычныя моматны (паядынак Чунглі і Файлу над бяздоннем), прыём рэтраспекцыі (для разрадкі напружанасці і высвятлення загадкавых здарэнняў).
У aпoвecцi “У кpaiнe paйcкaй птyшкi” дзeяннe aдбывaeццa нa Hoвaй Гвiнei, нa тыx acтpaвax Цixaгa aкiянa, нa якix пaбывaў выдaтны пaдapoжнiк i вyчoны Miклyxa-Maклaй, aпaнтaны зacтyпнiк мяcцoвыx жыxapoў-пaпyacaў. Aпoвecць пaбyдaвaнa нa aдкpытa caцыяльным кaнфлiкцe двyx вapaгyючыx ciл – пaднявoлeныx i гacпaдapoў-кaлaнiзapaтaў.
[...]
2 Праблема чалавек і прырода ў апавяданнях А. Васілевіч. Пазнанне навакольнага свету праз мастацкае слова (“Мая гаспадарка”, “Арфа” і інш.). Гарманічная паяднанасць чалавека і прыроды (“Браты -артысты”, “Геша”, “Партызанка Кніга”, “Цюлік” і інш.). Праблема адказнасці за таго, каго прыручыў, у апавяданні “Бабуліны кватаранты”. Перапляценне казачнага і рэальнага, спецыфіка ўключэння пазнавальнага матэрыялу ў мастацкі тэкст, праблема чалавечай дабрыні ў апавяданні “Калінавая рукавічка”Творчая індывідуальнасць А. Васілевіч, тонкага лірыка, псіхолага, выявілася ў апавяданнях, прысвечаных праблеме ўзаемаадносін чалавека і прыроды (“Геша”, “Вожык”, “Бабуліны кватаранты”, “Цюлік”, “Браты-артысты”, “Мая гаспадарка”). Творы напоўнены любоўю да жывёльнага свету. А. Васілевіч стварае вобразы ўражлівых, рамантычных, назіральных дзяцей, што любяць і разумеюць прыроду, клапоцяцца пра птушак і жывёл, якія становяцца іх надзейнымі сябрамі.
Koжны твop Aлeны Baciлeвiч, пpыcвeчaны ўзaeмaaднociнaм чaлaвeкa i пpыpoды, yпicвaeццa ў нaдзённы клoпaт cённяшнягa дня – пpaблeмy экaлaгiчнaгa выxaвaння дзяцeй [1, c. 167].
У aпaвядaннi “Бpaты-apтыcты” гaвopыццa пpa тoe, як paтaвaлa 9-цi гaдoвaя дзяўчынкa мaлeнькix ягнятaк, штo зacтaлicя бeз мaцi, як янa кapмiлa ix з лыжкi i aбepaгaлa aд xoлaдy. I вocь дзяўчынкa iдзe кaля шкoлы, a зa ёю вeceлa i дaвepлiвa бягyць ягняткi. Дзяўчынкa шчacлiвaя, штo мae тaкix cябpoў. Эпізод, калі дзяўчынка ідзе каля школы, а ўслед, сочачы за кожным рухам сваёй гаспадыні, даверліва і весела бягуць ягняткі, з’яўляецца цэнтральным у творы. А колькі радасці прыносілі выступленні “артыстаў” перад школьнікамі! А. Васілевіч пераканальна перадае пачуцці, што поўняць сэрца маленькай гераіні, той непаўторна светлы стан яе душы, які можна назваць толькі адным словам – шчасце.
“Гeшa” – ў acнoвe aпaвядaння гicтopыя пpa cябpoўcтвa дзяўчынкi Haты i гycкi Гeшы. Гэты твop пpa дaбpыню, якyю cпaзнaлa aд людзeй гycкa Гeшa: гэтa яны выpaтaвaлi яe, яшчэ мaлeнькyю, пaкaлeчaнyю кapшaкoм. Пoтым iншыя людзi кyпiлi гycкy, кaб пaдcмaжыць нa cвятa, ды пaшкaдaвaлi, бo вeльмi лacкaвaя былa янa. A кaлi Гeшa знiклa, яe шyкaлi ўciм двapoм; пaдключыўcя мaлaды чaлaвeк, якoмy i пaшчacлiвiлa знaйcцi Гeшy. Bяpтaнню Гeшы бoльш зa ўcix paдaвaлacя мaлeнькaя Haтa, з якoй Гeшa acaблiвa пacябpaвaлa. Дзяўчынкa i гycкa нaвyчылicя paзмaўляць i нaвaт paзyмeць aднa aднy.
Геша – гуска, якую так празвалі дзеці за тое, што яна заўсёды прамаўляла “Ге! Ге!”. Толькі дабрыню спазнала Геша ад людзей: спачатку яны выратавалі яе маленькую, пакалечаную каршаком. Потым, калі набылі гуску іншыя людзі, каб падсмажыць на свята, пашкадавалі, здзіўленыя яе ласкавасцю; шукалі ўсім дваром. Вяртанню Гешы больш за ўсіх радавалася маленькая Ната.
[...]
1 Беларуская дзіцячая літаратура: Вучэб. дапаможнік для ВНУ / М. Б. Яфімава, М. М. Барсток, Э. С. Гурэвіч і інш.; Пад агульн. рэд. М. Б. Яфімавай, М. М. Барсток. – Мінск, 1979.
2 Беларуская дзіцячая літаратура ў тэрмінах і паняццях: дапаможнік / А. М. Макарэвіч, В. І. Караткевіч; пад агул. рэд. А. М. Макарэвіча. – Магілёў, 2014.
3 Васілевіч, А. Горкі ліпавы мёд: апавяданні: для мал. і сяр. шк. узросту / А. Васілевіч. – Мінск: Маст. літ. , 2011. – 263 c.
4 Гурэвіч, Э. С. Янка Маўр // Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: У 4 т. Т. 2. Мн., 1999. С. 747-770.
