Белорусская детская литература

Янка Маўр (1883 – 1971 гг.) – агульнапрызнаны бацька» беларускай дзіцячай літаратуры, прышоў у яе ў другой палове 20-х гадоў, і прыход гэты азнаменаваў наспелае ўжо тады вылучэнне яе ў спецыфічную, суверэнную галіну творчасці, звернутую пераважна да чытача дзіцячага ўзросту. Маўр працягнуў і замацаваў той працэс “суверэнізацыі” нацыянальнай дзіцячай літаратуры, які намеціўся ў пачатку XX ст. Калі старэйшыя беларускія пісьменнікі Я. Колас, Я. Купала, З. Бядуля служылі як бы мастком паміж “дарослай” і дзіцячай літаратурамі, дык з прыходам Я. Маўра і А. Якімовіча апошняя пачынае выходзіць на самастойны шлях.

Янка Маўр стаў вядомы чытачу ў 1926 г., калі ў “Беларускім піянеры” пачала друкавацца першая яго аповесць “Чалавек ідзе”. Настаўнік I. Фёдараў хацеў падпісаць аповесць уласным імем і прозвішчам, але не зрабіў гэтага, каб не паўтараць імя вядомага рускага паршадрукара Івана Фёдарава. Давялося шукаць псеўданім, і Іван Міхайлавіч зрабіў гэта, як заўсёды ва ўсім, – удала і арыгінальна. У загадкава-прывабным псеўданіме – Янка Маўр – суладна загучалі блізкае, душэўна-светлае беларускае імя Янка і далёкае, экзатычнае, заморскае слова Маўр. Так у 1926 годзе з аповесцю “Чалавек ідзе” прыйшоў у беларускую дзіцячую літаратуру адзін з яе заснавальнікаў, любімы пісьменнік многіх пакаленняў дзяцей Беларусі і не толькі Беларусі – Янка Маўр. Вядома, што кнігі гэтага аўтара перакладзены на дзесяткі моў свету: рускую, украінскую, узбекскую, грузінскую, эстонскую, латышскую, літоўскую, таджыкскую і іншыя мовы народаў былога Савецкага Саюза, а таксама на балгарскую, польскую, славенскую, кітайскую, румынскую, нямецкую, французскую і іншыя.

Алена Сямёнаўна Васілевіч (1922 – 2021 гг.) увайшла ў гісторыю беларускай літаратуры ХХ стагоддзя як пісьменнік аўтабіяграфічнай прозы. Пісаць А. Васілевіч пачала яшчэ студэнткай. У 1947 годзе на старонках часопіса “Беларусь” была апублікована невялічкая аповесць “У прастор жыцця” (пазнейшая назва “У прасторах жыцця”). З таго часу яе творы часта з’яўляліся ў газетах і часопісах, выходзілі асобнымі выданнямі. Асноўным жанрам пісьменніцы стала апавяданне. У цэнтры ўвагі – ваеннае і пасляваеннае жыццё людзей, праблемы іх асабістых узаемаадносін, маралі, выхавання дзяцей (аповесць “Шляхі-дарогі” (1950), зборнікі апавяданняў “Блізкія знаёмыя” (1954), “Падслухала сэрца” (1960) і інш.). Высока ацэнены крытыкай апавяданні і навелы “Горкі ліпавы мёд”, “Зімовая дарога”, “Падгор’е”.

[...]

Аповесці “У краіне райскай птушкі» і “Сын вады”, апавяданні, напісаныя ў гэты час, аб’ядноўваюцца аўтарскім імкненнем – у духу лепшых традыцый класічнай прыгодніцкай літаратуры – абвергнуць распаўсюджанае ўяўленне аб туземцах, дзецях прыроды, як аб крыважэрных людаедах, пазбаўленых элементарных чалавечых пачуццяў, людзях другога гатунку [2, c. 45]. “Ва ўсіх кнігах, – зазначае пісьменнік, – яны апісваюцца як “звяры”, якія толькі і думаюць аб тым, каб з’есці белага. А ўжо такіх чалавечых якасцей, як дабрата, удзячнасць, вернасць, сумленне, у іх нібы і не бывае. Большасць еўрапейцаў нават цяпер так думае”. Разам з тым Маўр быў пазбаўлены і другой крайнасці, калі адсталыя плямёны, іх лад жыцця рамантызуюцца, калі замоўчваюцца іх дзікія норавы і звычкі, іх цёмныя вераванні – усё тое, што гістарычна абумоўлена цяжкімі ўмовамі жыцця, жорсткай палітыкай каланізатараў.

У аповесці “У краіне райскай птушкі” ужо вызначыліся асноўныя асаблівасці мастацкай манеры Я. Маўра-прыгодніка, які здолеў паспяхова акумуліраваць у сабе жыватворную энергію традыцый заходняй прыгодніцкай класікі. Мы знаходзім тут характэрныя для яе прыёмы: загадкавасць і таямнічасць, напружа насць дзеяння, частую змену сітуацый (небяспека і яе пераадоленне), кульмінацыйна-драматычныя моматны (паядынак Чунглі і Файлу над бяздоннем), прыём рэтраспекцыі (для разрадкі напружанасці і высвятлення загадкавых здарэнняў).

У aпoвecцi “У кpaiнe paйcкaй птyшкi” дзeяннe aдбывaeццa нa Hoвaй Гвiнei, нa тыx acтpaвax Цixaгa aкiянa, нa якix пaбывaў выдaтны пaдapoжнiк i вyчoны Miклyxa-Maклaй, aпaнтaны зacтyпнiк мяcцoвыx жыxapoў-пaпyacaў. Aпoвecць пaбyдaвaнa нa aдкpытa caцыяльным кaнфлiкцe двyx вapaгyючыx ciл – пaднявoлeныx i гacпaдapoў-кaлaнiзapaтaў.    22-x гaдoвы пaпyac-мiciянep Caкy – paзвaжлiвы, cтpымaны, выcaкapoдны. Ён xлoпчыкaм тpaпiў ў мiciянepcкyю шкoлy. Ён шчыpa пaвepыў ў xpыcцiянcкyю iдэю yceaгyльнaй любoвi i дapaвaння, cтaў caмaaддaным пpaпaвeднiкaм яe, вyчыў cвaix бpaтoў пaпyacaў пacлyxмянacцi, зaклiкaў ix шaнaвaць i любiць бeлыx пaнoў. Aднaк ён ycё ж пepaкaнaўcя, штo caмi кaлaнiзaтapы гpyбa пapyшaюць cвятыя зaпaвeты xpыcцiянcтвa. Ix жopcткacць, бecчaлaвeчнacць бязмeжныя.

Творчая індывідуальнасць А. Васілевіч, тонкага лірыка, псіхолага, выявілася ў апавяданнях, прысвечаных праблеме ўзаемаадносін чалавека і прыроды (“Геша”, “Вожык”, “Бабуліны кватаранты”, “Цюлік”, “Браты-артысты”, “Мая гаспадарка”). Творы напоўнены любоўю да жывёльнага свету. А. Васілевіч стварае вобразы ўражлівых, рамантычных, назіральных дзяцей, што любяць і разумеюць прыроду, клапоцяцца пра птушак і жывёл, якія становяцца іх надзейнымі сябрамі.

Апавяданне “Арфа”. На калгасным прыгуменні шмат гадоў прастаяла старая арфа (машына з ручным прывадам для веяння абмалочанага збожжа). Летам дзеці гулялі ў хованкі, Ігар схаваўся ў арфе, калі яго знайшлі ён не мог вылезці. Суседзі распілілі і рассяклі арфу і ледзь выцягнулі Ігара. Бабка Марыля сказала, што старшыня калгаса зніме з бацькоў па 20 працадзён, ды і ў школе не пахваляць, як даведаюцца. Ігар вырашыў пайсці да старшыні калгаса. Ён расказаў ўсё, што здарылася на калгасным прыгуменні. Старшыня адказаў, што калгасную маёмасць, хоць і старую, ламаць не прадугледжана і, сур’ёзна, гледзячы ў вочы Ігара сказаў, так як у яго няма сваёй працоўнай кніжкі, значыць нечым іншым ён Ігар павінен сваю віну выкупіць, няхай і крыху пазней. Ігар сказаў, што калі вырасце, то вывучыцца на інжынера і разам з Віцькам зробяць яшчэ лепшую машыну. Старшыня калгаса дараваў Ігару гэту правіннасць.

Koжны твop Aлeны Baciлeвiч, пpыcвeчaны ўзaeмaaднociнaм чaлaвeкa i пpыpoды, yпicвaeццa ў нaдзённы клoпaт cённяшнягa дня – пpaблeмy экaлaгiчнaгa выxaвaння дзяцeй [1, c. 167].  

“Мая гаспадарка” гарадскі хлопчык далучаецца да вясковага жыцця і адначасова спасцігае скарбы народнай мовы. Увесь аповед будуецца на метаніміі: бабуля прапаноўвае паглядзець на “падушачкі”, а гэта аказваюцца гусяняткі, пер’ем і пухам якіх набіваюць падушкі, “сала ходзіць па выгану”  –гэта свінні, “хлеб расце ў полі” – жыта. Уласна, раскрываюцца пачаткі вобразнасці.