Сачыненне ў сістэме работы па развіцці маўлення школьнікаў Реферат

У апошні час асаблівае значэнне надаецца камунікатыўнаму выхаванню школьнікаў: поспех ў маўленчым развіцці вызначае паспяховасць засваення іншых школьных дысцыплін, стварае ўмовы для актыўнага і асэнсаванага ўдзелу ў грамадскім жыцці, узбройвае дзяцей неабходнымі навыкамі маўленчых паводзін, культурай маўленчага развіцця.

Змест адукацыі на сучасным этапе характарызуецца узмацненнем увагі да праблемы развіцця звязнай вуснай і пісьмовай мовы школьнікаў. Маўленне вучняў адрозніваецца абмежаваным запасам слоў, цяжкасцю звязнага выказвання і зносін. Гэтыя школьнікі маюць цяжкасці па ўсіх вучэбных прадметах з самых першых дзён навучання. Псіхалагічная прырода нармальнай мовы, яе механізмы і асаблівасці развіцця ў дзяцей раскрываюцца ў працах Л.С. Выгоцкага, А.А. Лявонцьева, С.Л. Рубінштэйна і інш. Усе даследчыкі адзначаюць складаную арганізацыю нармальнай мовы і паказваюць на неабходнасць спецыяльнага маўленчага выхавання (А.А. Лявонцьеў, Л.В. Шчэрба).

Навучанне звязнаму маўленню дзяцей у методыцы мае багатыя традыцыі, закладзеныя ў працах К.Д. Ушынскага, Л.Н. Таўстога.

Улічваючы вышэйсказанае, можна зрабіць выснову, што навучанне звязнаму маўленню з'яўляецца адной з найбольш важных задач на сярэднім этапе навучання школьнікаў, таму што гэта непасрэдна звязана з іх разумовым развіццём: добра развітае звязнае маўленне спрыяе ўсебаковаму развіццю асобы і дасягненню значных поспехаў у іншых школьных прадметах .

Для развіцця звязнага маўлення школьнікаў выкарыстоўваецца мноства прыёмаў. Адным з іх з'яўляецца напісанне сачыненняў. Яны маюць важную ролю па многіх прычынах, і самая галоўная — тое, што яны прыводзяць да значнага выніку. Сачыненне мае шэраг пераваг перад іншымі практыкаваннямі, і адно з іх — гэта тое, што для напісання сачынення выкарыстоўваецца пісьмовае маўленне. Выкарыстанне пісьмовай формы дазваляе даўжэй абдумваць свае выказванне, будаваць яго паступова, выпраўляючы і дапаўняючы, што спрыяе, ў канчатковым выніку, выпрацоўцы і прымяненню больш складаных сінтаксічных канструкцый, чым гэта ўласціва вуснай мове. Такія рысы вуснага маўлення, як паўторы, няскончаныя канструкцыі, у пісьмовым тэксце былі б стылістычнымі памылкамі. Пісьмовае маўленне мае вялікае значэнне для разумовага развіцця дзіцяці, але авалоданне ім уяўляе і некаторыя цяжкасці — разуменне пісьмовай мовы з'яўляецца больш цяжкай аперацыяй, чым разуменне вуснай мовы, бо у вусным звязным маўленні інтанацыі, паўзы, галасавыя падкрэсленні — цэлая гама выразных сродкаў, — садзейнічаюць разуменню.

Сачыненне – гэта самастойнае звязнае выказванне вучнямі сваіх думак, пачуццяў, разважанняў, меркаванняў на пэўную тэму. У працэсе працы над сачыненнем удасканальваюцца моўныя, маўленчыя і камунікатыўныя ўменні і навыкі, развіваецца лагічнае і абстрактнае мысленне, фарміруюцца эстэтычныя здольнасці вучняў.

Праца над сачыненнем у параўнанні з пераказам тэксту вызначаецца большай самастойнасцю вучняў. Выклад уласных думак, пачуццяў пры раскрыцці тэмы патрабуе падбору адпаведных моўных сродкаў, захавання лагічнай сувязі частак, ведання нормаў беларускай літаратурнай мовы. Як адзначае Г.М. Валочка, «усё гэта звязана з узнаўленнем і актуалізацыяй вывучанага ў курсе беларускай мовы, з абагульненнем назіранняў за навакольным светам, сістэматызацыяй сваіх уражанняў ад прачытанага, убачанага ці пачутага» [4, с.168].

Класіфікацыя і віды сачыненняў

Па мэце правядзення:

• навучальныя;

• кантрольныя;

• з граматычным заданнем.

Па крыніцы і характару матэрыялу:

• на аснове жыццёвага вопыту вучняў;

• на аснове твораў мастацтва (мастацкай літаратуры, кінафільмаў, тэлеперадач, твораў жывапісу, тэатральных пастановак;

• на аснове асабістых назіранняў;

• на аснове фантазіі.

Па аб’ёме гатовага тэксту:

• разгорнутае;

• мініяцюра.

Па тэматыцы:

• на літаратурную тэму;

• на лінгвістычную тэму;

• на вольную тэму.

Па тыпу маўлення:

• апісанне,

• апавяданне;

• разважанне;

• сачыненне змешанага тыпу маўлення.

У змест навучання на ІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыі уключаюцца наступныя віды творчых прац:

• 5 клас – знаёмства з будовай тэкстаў розных стыляў і тыпаў маўлення, вусныя і пісьмовыя пераказы, складанне тэкстаў па серыі

Цэнтральнае месца ў навучанні школьнікаў беларускай мове займае развіццё маўлення, бо, развіваючы маўленне, чалавек актыўна развівае мысленне, пачуцці, атрымлівае навыкі паўнавартасных зносін. Найбольш актуальная праца па развіцці звязнага маўлення пачынаецца ў пачатковай школе, далей яна працягваецца на этапе сярэдняй школы. Пачынаючы спасцігаць асновы навук, навучэнцы засвойваюць шмат новых слоў, авалодваюць вучэбна-навуковым стылем маўлення. Настаўнікам трэба даць вучню магчымасць быць актыўным членам грамадства, каб ўсё разумелі іншых і ўмелі быць зразуметым іншымі. І чым раней пачнецца развіцце у дзяцей маўлення, тым хутчэй з’явяцца жаданыя вынікі. Для гэтага неабходна фарміраваць навыкі вуснай і пісьмовай мовы школьнікаў праз сачыненне.

Сачыненне ў сярэдняй школе — адзін з найважнейшых сродкаў развіцця вучня, таму што пры выразе сваіх думак ён прывучаецца канцэнтраваць іх на аб'екце вывучэння, аналізаваць, затым правільна фармуляваць свае ідэі, прыходзіць да якой-небудзь высновы. Сачыненне дапамагае дзецям глыбей усвядоміць свае пачуцці і матывы, што прывучае да паслядоўнасці, звязнасці мыслення, самасцвярджэння школьнікаў, развівае цікавасць да мовы і літаратурнай творчасці. У сваёй працы для вучня набывае сэнс арфаграфія, усё вывучаемыя правілы граматыкі і патрабаванні арфаэпіі і культуры мовы. Толькі ў сачыненні пісьменнасць, прычым пісьменнасць граматная, усведамляецца вучнем не як навучальнае практыкаванне, а як сродак правільнага афармлення ўласных думак, выказаных у пісьмовай форме. У сваім сачыненні моўная тэорыя злучаецца з маўленчай практыкай.

У працэсе навучання сачыненням, вусным і пісьмовым, на практыцы рэалізуюцца агульныя ўменні ў нармальнай мове: уменне зразумець і раскрыць тэму, падпарадкаваць сваё сачыненне пэўнай думке, збіраць матэрыял, сістэматызаваць яго, размяшчаць, складаць план і пісаць па плане, выкарыстоўваць сродкі мовы ў адпаведнасці з задумай і маўленчымі сітуацыямі, і, нарэшце, удасканальваць напісанае. Яны рэалізуюць арфаграфічныя і каліграфічныя задачы, дзеляць тэкст на абзацы, выконваюць «чырвоны радок», палі і іншыя патрабаванні афармлення тэксту.

З пункту гледжання таго, што развіццю школьнікаў, станаўленню іх асобы і, такім чынам, засваенню ведаў у найбольшай меры спрыяе арганізацыя самастойнай дзейнасці, звязанай з эмоцыямі, перажываннямі, у сваёй эмпірычнай працы мы давалі магчымасць дзецям праявіць ініцыятыву, паказаць сваю індывідуальнасць.

У ходзе даследавання была вызначана наступная выснова: што развіццё маўлення ідзе паралельна з развіццём асобы дзіцяці. Навучэнцы на ўроках па напісанні сачыненняў розных відаў вучацца пісьменна выкладаць свае думкі. Гэта дапамагае ім быць паспяховымі не толькі на ўроках беларускай мовы і іншых ўроках, але і ў жыцці ў цэлым.