Графічная сістэма сучаснай беларускай мовы

У гісторыі беларускага пісьменства вядомыя наступныя графічныя сістэмы: кірыліца, лацініца і кітабы. Старажытная беларуская мова карысталася традыцыйным кірылічным алфавітам, які ўключаў 43 літары. Пасля забароны ў 1696 годдзе польскім сеймам выкарыстоўваць беларускую мову ў справаводстве афіцыйнай становіцца польская мова, у аснове графічнай сістэме якой ляжыць лацінскае пісьмо. Такім чынам, побач з кірыліцай на Беларусі ўжываецца лацінская графіка ў польскім варыянце. Загадам Пятра Першага ў 1708 годдзе была праведзена рэформа кірылічнага пісьма. У выніку рэформы графікі былі выкінуты некоторыя літары (юсы, амега, ксі, псі), спрошчаны знешні выгляд літар, якія па форме набліжаны да лацінкі, прыняты і лацінскія назвы літар замест кірылаўскіх. У канцы дзевятнаццатага – пачатку дваццатага стагоддзяў у беларускай графіцы сталі ўжывацца літары дз, дж, спалучэнні шч, ц, ё, і, ў, апостраф. Такім чынам, на пачатку дваццатага стагоддзя ў практыцы кнігадрукавання на аснове грамадзянскага шрыфту склалася ўласная графічная сістэма, якая захавалася да нашых дзён.

Паступова відазмяняючыся і прыстасоўваючыся да фанетычнай сістэмы старажытнарускай мовы, кірылаўскі алфавіт на працягу доўгага часу з поспехам абслугоўваў пісьмовыя зносіны ўсходніх славян, а пасля іх распаду – зносіны трох народаў – рускага, беларускага і ўкраінскага. 

Графіка – сукупнасць сродкаў пісьма, якія выкарыстоўваюцца для фіксацыі вуснага маўлення. Графікай таксама называюць асобны раздзел мовазнаўства, у якім вывучаюць пісьмовыя знакі, суадносіны паміж літарамі і гукамі, абрысы літар, знакаў. Графіка аналізуе гукавыя значэнні літарт і правілы іх чытання.

Адна з галоўнейшых задач графікі – вызначэнне адносін паміж гукамі вуснага маўлення і літарамі алфавіта, якія перадаюць на пісьме гукі.

Асноўныя сродкі сучаснай графічнай сістэмы беларускай мовы – літары – графічныя знакі, якія выкарыстоўваюцца для абазначэння гукаў на пісьме. Першыя крокі на шляху станаўлення новай літаратурнай мовы беларусаў звязаны з выкарыстаннем двух алфавітаў – лацінскага і кірыліцкага.

Стварэнне новых графічных прыёмаў беларускага пісьма часцей за ўсё абапіралася на тыя ж прынцыпы, што былі пакладзены ў аснову рускай графікі. У прыватнасці, апошняй было ўласціва абазначэнне мяккасці зычных пры дапамозе напісання пасля іх графем е, ю, я.

Галоўынм напрамкам адаптацыі сістэмы рускага кірыліцкага пісьма да стварэнне беларускіх пісьмовых тэкстаў, якія адбываліся ў пачатку дваццатага стагоддзя, былі змены на ўзроўні графікі. Пры гэтым графічныя прыёмы беларускага пісьма ў большасці выпадкаў прадстаўляюць сабой развіццё тых самых прынцыпаў, на якіх была заснавана руская графічная сістэма.

Паводле асноўных значэнняў усе літары падзядяюцца на адназначныя і двухзначныя. Адназначныя літары маюць адно гукавое значэнне і перадаюць на пісьме адзін гук. Да іх адносяцца а, о, э, у, ы, д, т, ж, ч, ш, р, ў, й.

Усе літары выконваюць дзве асноўныя функцыі – перцэптуўную (з’яўляюцца аб’ектам успрыняцця) і сігніфікатыўную (могуць адрозніваць значымыя элементы мовы: марфемы, словы). Акрамя літар, да сістэмы графічных сродкаў належаць нялітарныя знакі: апостраф, злучок, знак націску, знак параграфа, знакі прыпынку, лічбы і розныя матэматычныя знакі, прабелы між словамі і элементамі друкаванага тэксту, шрыфтаваныя вылучэнні.

Увядзенне новых графічных прыёмаў, як і нешматлікія змены ў складзе алфавіта, былі выкліканы патрэбамі пісьмовай перадачы спецыфічных фанетычных рыс беларускай мовы, што падкрэслівае стварэнне новай сістэмы беларускага пісьма на фанетычнай аснове. Некаторыя алфавітные і графічныя адпаведнікі, якія выяўляюцца ў старабеларускай пісьменнасці і ў новай беларускай літаратурна-пісьмовай мове, яшчэ раз пацвярджаюць, што асаблівасці кірыліцкага старабеларускага пісьма, як і асаблівасці кірыліцкай азбукі звязаны с адлюстраваннем на пісьме фанетычных асаблівасцей беларускай мовы. 

Такім чынам, у сучасным беларускім алфавіце 32 літары, якія падзяляюцца на друкаваныя і рукапісныя, вялікія і малыя. Літыр ы, ў, ь амаль заўсёды малыя, акрамя запазычаных імён і геаграфічных назваў і напісанняз слова загалоўнымі літарамі цалкам. Для абазначэння галосных выкарыстоўваюцца: ётавыя (ё, е, і, ю, я) і няётавыя (а, о, у, ы). Для абазначэння зычных выкарыстоўваецца 21 літара. Дз і дж – дыграфы, абазначаюць афрыкаты дж, дз’. Ь не абазначае гука, але ўплывае на парадак размяшчэння ў слоўніках. Прынцыпы беларускай графікі: гукавы – для адназначных літар, складовы – для двухзначных.