Белорусская детская литература

У галіне дзіцячай літаратуры для творчасці А. Вольекага характэрна родава-жанравая і тэматычная разнастайнасць. Пісьменнік звяртаўся не толькі да традыцыйных жанраў - верша, апавядання, казкі, - ён з ’яўляецца аўтарам апавядання-эсэ «Хлеб - усяму галава», п’есы-казкі «Чортаў скарб», прысвечанай памяці Уладзіміра Караткевіча. Своеасаблівай кампаноўкай апавяданняў, вершаў, мастацкіх нарысаў, успамінаў і замалёвак пра непаўторную Беларусь вызначаецца кніга А. Вольскага «Ізумрудавы горад, дзе ты?..» (1977). 

На пачатку XIX ст. з’яўленне кожнага твора маладой беларускай літаратуры было сапраўднай грамадскай з’явай. Таму адзіны дайшоўшы да нас твор Паўлюка Багрыма (1812 - каля 1891) вельмі каштоўны ўвогуле для беларускай літаратуры i для дзіцячай у прыватнасці. Верш «Зайграй, зайграй, хлопча малы...» захаваўся дзякуючы публікацыі ў кнізе «Аповесць майго часу» (Лондан, 1854) польскага літаратара I. Яцкоўскага. Па яго ўспамінах, у Багрыма такіх вершаў было шмат, але яны былі адабраныя па цэнзурных меркаваннях. 

Сярод іншых беларускіх твораў тых часоў верш «Зайграй, зайграй, хлопча малы...» вылучаецца паэтычнасцю, непасрэднасцю, глыбокім грамадзянскім зместам. Гэта песня-боль, якая вылілася з душы змучанага жыццём чалавека. Чуецца журботная, задуменная мелодыя беларускай народнай песнi, пад акампанемент якой разгортваецца разказ-скарга гаротнага пастушка: «Зайграй, зайграй, хлопча малы, / / I ў скрыпачку, і ў цымбалы, / / А я зайграю у дуду, / / Бо ў Крошыне жыць не буду. / / Бо ў Крошыне пан сярдзіты, / / Бацъка кіямі забіты, / / Маці тужыць, сястра плача». Герой верша шкадуе, што не можа навек застацца малым дзіцем i не бачыць пакут блізкіх. Лірычны герой твора - дзіця, i гэта акалічнасць набліжае яго да маленькіх чытачоў. 

Толькі напрыканцы стагоддзя беларускі верш зноў загучаў на роднай зямлі. I гэта быў верш выдатнага паэта-дэмакрата, асветніка Францішка Багушэвіча (1840- 1900). Яго намаганнямі наша слова было пастаўлена ў адзін шэраг з іншымі еўрапейскімі мовамі, было апрацавана і з вялікім майстэрствам выкарыстана ў першых творах новай беларускай літаратуры.

 Паэт выразна ўсведамляў неацэннае значэнне мовы для абуджэння нацыянальнай свядомасці, для выхавання будучых пакаленняў, для дзіцячага чытання. Сталася так, што многія творы пісьменніка чытаюць да нашых дзён. Нягледзячы на сацыяльную завостранасць, яркія прыкметы часу напісання, шмат якія творы паэта трывала ўвайшлі ў дзіцячае чытанне: прысвечаны тэме лёсу дзяцей верш «Калыханка», а таксама сацыяльна насычаныя вершы «Мая дудка», «Бог не роўна дзеле», «Чаго бяжыш, мужычок?», «Гора», паэма «Кепска будзе!». У сваiх творах ён расказвае аб пакутах прыгнечанага беларускага сялянства, выказвае пратэст супраць здзеку чалавекам, сцвяржае права беларусаў людзьмi звацца. Традыцыi вуснай народнай творчасцi арганiчна ўвайшлi ў паэтычную спадчыну Ф.Багушэвiча i ў значнай ступенi вызначылi даступнасць яго твораў для дзяцей.