Белорусская детская литература

Пачатак XX стагоддзя адзначыўся беларускім культурна-нацыянальным адраджэннем, якое пашырылася пасля рэвалюцыі 1905 года. У гэты час пачалі адкрывацца нацыянальныя школы, быў легалізаваны беларускі друк (пачалі выходзіць такія газеты як «Наша доля» і «Наша ніва»). У 1906 годзе Пецярбургская выдавецкая суполка «Загляне сонца ў акенца» выдала 1906г «Беларускi лемантар, або Першая навука чытання». Задачай падручнiка было навучыць дзяцей чытаць па-беларуску. За аснову навучання грамаце ўзяты складовы метад: спачатку вывучалiся галосныя лiтары, затым склады з iмi, а потым ётавыя. Пасля азбукi змяшчалiся тэксты для чытання.

Але ў той жа час адчуваўся недахоп менавіта мастацкай літаратуры на роднай мове, асабліва для дзяцей і падлеткаў. З гэтай прычыны Аляксандр Уласаў (былы рэдактар «Нашай Нівы») звярнуўся да мінскага губернатара з прашэннем «дазволіць выданне беларускамоўнага месячніка для дзяцей і моладзі «Лучынка». 

Першы нумар гэтага літаратурнага і навукова-папулярнага выдання ўбачыў свет у 1914 годзе (рэдактар Аляксандр Уласаў). А першы яго нумар адкрываўся вершам Цёткі «Лучынка». Гэтая аўтарка і вызначыла мэту часопіса ў звароце «Да вясковай моладзі беларускай», надрукаваным у другім нумары: «Лучынка будзе старацца заглянуць у кожны куток нашай Беларускай Старонкі, пазнаць усе яе балючкі, паказаць іх Табе, Моладзь, растлумачыць, якім спосабам з гэтых балючак вылячыць Родную Старонку».

Алаіза Пашкевіч (Цётка) падняла праблему выхавання ў юнага пакалення любові да роднага слова. Яе асветніцкая дзейнасць адыграла пэўную ролю ў станаўленні літаратуры для дзяцей. У 1906 годзе выйшла яе кніга вершаў «Першае чытанне для дзетак беларусаў», у якой яна закранула тэму жыцця беларускай вёскі. Таксама яна надавала ўвагу фальклорнай тэматыцы (казкі, прыказкі, загадкі, прыпеўкі), закранала маральна-этычную праблематыку (кніга «Гасцінец для малых дзяцей», 1906 г.). Цётка стала пачынальніцай навуковай белетрыстыкі для дзяцей (пісала артыкулы на старонках часопіса «Гутаркі аб птушках»: «Жаваранак», «Пералётныя птушкі» і інш.).

«Першае чытанне для дзетак беларусаў» уяўляе сабой кнігу тэкстаў-чытанак на беларускай мове дыдактычнага, выхаваўчага, развіваючага зместу, кнігу, у якой багата шчырага гумару, элементаў гульні і забавы. Кніга складаецца з дзвюх частак і ўключае разнажанравыя творы: апавяданні, вершы, казкі, прыказкі, прымаўкі, прыпеўкі, загадкі. У аснове гэтых твораў – уласныя аўтарскія або літаратурна апрацаваныя фальклорныя сюжэты. Аповед вядзецца або ад імя аўтара, або ад імя саміх юных апавядальнікаў. Тэксты гэтай кнігі адкрывалі перад маленькімі чытачамі свет, з дзяцінства ім вядомы і свойскі. І ў гэтым была педагагічная знаходка Цёткі: даць магчымасць дзецям прачытаць пра сваё, добра вядомае, убачыць гэта як бы збоку. Напрыклад, у абразку «Наша гаспадарка» ад імя дзяўчынкі даецца ацэнка хатняга ладу, апісваюцца адносіны да розных жывёл і ў рэшце робіцца вывад пра эканамічнае і сацыяльнае становішча сям’і: «Мне здаецца, што мы не вельмі багаты і не надта бедны. Сярэдняе рукі гаспадары». Фальклорны матыў няшчаснай долі сіраты мы бачым у апавяданні «Сірата». У цэнтры твора – класічная гісторыя Папялушкі, дзе ў ролі добрай феі выступае «старая жабрачка». Адбываецца пераўвасабленне беднай сіраты ў прыгожую адукаваную дзяўчыну-настаўніцу, якая праз шмат гадоў вяртаецца ў родную вёску.