Белорусская литература

У 30-я гады Якубам Коласам быў напісаны і выдадзены шэраг кніг для дзяцей. Сярод іх – зборнікі апавяданняў, зборнікі вершаў і вершаваных апавяданняў, народныя казкі ў апрацоўцы пісьменніка, літаратурныя казкі і паэмы, аповесці для піянераў. Паэма "Міхасёвы прыгоды" прысвечана тэме дзяцінства. У цэнтры паэмы – вобраз хлопчыка, які ўспрымае свет непасрэдна, па-дзіцячы. Усім зместам паэмы, усім характарам паэтычных вобразаў, карцінамі жыцця прыроды і людзей аўтар падводзіць юнага чытача да разумення велічы чалавека, яго стваральнай дзейнасці.

Прырода, якая уваходзіць у дзіцячы свет і становіцца неад’емнай часткай дзіцачага светаадчування, адлюстравана ў паэме Я.Коласа “Міхасёвы прыгоды” (упершыню надрукавана ў часопісе “Іскры Ільіча” ў 1934 годзе, асобным выданнем выйшла ў 1935 г.). Так названа невыпадкова, як выдома, Я.Колас меў малодшага сына Міхася, які ў дзяцінстве цяжка захварэў. Бацька вельмі хваляваўся за яго і рабіў усё магчымае, каб сын хутчэй паправіўся. Так для ўзняцця настрою рассказваў яму розныя гісторыі. Так і нарадзілася гэта вершаваная паэма.

У паэме аўтар цікава і непасрэдна расказвае пра хлопчыка Міхаську, які пасля цяжкай хваробы ўлетку паехаў на адпачынак у вёску. Такая сюжэтна-кампазіцыйная будова твора – знаёмства героя з вясковым жыццём – дае магчымасць адкрыць перад чытачамі маляўнічыя беларускія пейзажы. Разделы паэмы аб’яднаны адным галоўным героям – Міхасём, а ў сюжэтных адносінах яны не маюць цеснай сувязі паміж сабой і могуць чытацца як асобныя гісторыі – “На ўлонні прыроды”, “Рыбацтва”, “Ягады”, “Грыбы” і інш.

Міхаська не только даведаўся шмат новага і цікавага, але і сам рассказвае вясковым дзецям, як праходзяць на Чырвонай плошчы парады, пра машыны і трамваі, пра жыццё ў дзіцячым садку.

Багацце і свежасць увасабленняў прыроды, лірызм, гумар і паліфанічная звонкасць – характэрныя адметнасці паэмы, прасякнутай светлай фантазіяй, дзіцячай непасрэднасцю, шчырасцю і сардэчнасцю. Нездарма М.Ф. Шаўлоўская назвала гэты твор “узорам дзіцячай паэмы”.

Сацыяльныя абставіны прадвызначаюць лёс не толькі маленькіх персанажаў у вершаваных творах Я. Коласа, але і празаічных: «У старых дубах» (1912), «Дзеравеншчына» (1912), «Сірата Юрка» (1914).

У гэтах творах пісьменнік паказвае тыя ўмовы, у якіх узнікае дзіцячая беспрытульнасць, беднасць, пакуты і адзінота. Але прычыны такіх з’яў не толькі сацыяльныя.  У дадзенных апавяданнях  аўтар звяртае ўвагу і на маральны аспект неўладкаванасці дзіцячага жыцця. Гэтыя апавяданні вызначаюцца асаблівым лірызмам і выразным псіхалагізмам, пры дапамозе якіх аўтар намаляваў свет дзіцячых думак і пачуццяў. Маленькія героі Я. Коласа – сыны прыроды. Усе іх радасці, уцехі – у полі, на лузе.

Павышэнню мастацка-педагагічнай вартасці беларускай дзіцячай літаратуры спрыяў сваёй дзейнасцю Я. Маўр (І.М.Фёдараў) – заснавальнік новых тэм, жанраў і традыцый.

З канца 1920-ых гг. асноўнай у творчасці Я. Маўра стала тэма Беларусі, жыццё і справы беларускіх дзяцей. У 1930 г выйшла з другу вострасюжэтная прыгодніцкая аповесць “Палескія рабінзоны”. У ёй чытачам адкрываецца рамантыка падарожжа па беларускім Палессі, багатым велічным краі лясоў і балот.

Героі прыгодніцкага твора – беларускія падлеткі Віктар і Мірон, як і Рабанзон Круза, апынуліся на бязлюдным востраве, дакладней, на астраўку зямлі, з усіх бакоў абкружаным вясновым разводдзем. 

Для Я. Маўра характэрна уменне на нейкі час нібы вярнуцца ў краіну Дзяцінства, убачыць свет вачыма дзяцей. Гэта падцвярджаюць напісанныя ім у розныя гады апавяданні: “Бярозавы конь”, “Яно”, “Падарожжа ввкол дома”, “Максімка”,  “Шчасце”.

Пранікненным лірызмам, меладычнасцю вызначаецца апавяданне Я. Маўра “Шчасце”, якое сам пісьменнік назваў эцюдам. Гэты твор быў апублікаваны 2 верасня 1945 года ў газеце “Літаратура і мастацтва”, назвай і зместам ён арганічна ўпісаўся ў атмасферу першых пасляваенных месяцаў, калі цышыня успрымалася як само шчасце. Радасна, радасць – неаднаразова паўтараюцца тут гэтыя словы. Радасць мірных дзён, здаецца, нават адчувае прырода. Радасцю напоўняцца сэрцы герояў апавядання: дарослага і хлопчыка гадоў васьмі. Яны сустрэліся на мосце. Здавалась б, лёгка паразумецца двум шчаслівым людзям. Але не так ўсё проста. Дарослы бачыў, што тварык хлопчыка свяціўся радасцю і шчасцем, але ж гэтую радасць ён зразумеў па-свойму.

Аказалася, што добры настрой хлопчыка тлумачыўся не только пяшчотай летняга дня, мелася яшчэ адна радасць:На яго галаве была новая шапка. Хлопчыку вельмі хацелася, каб дарослы заўважыў шапку, і хлопчык ўскрыкнуў: “Дзядзя! Шапка!”. Адразу ўсё стала зразумела даросламу і ён выправіў сваю памылку. Эцюд заканчваецца слаўна: зноў шчаслівыя яго героі разышліся кожны сваім шляхам.

М. Танк з самага пачатку сваёй дзейнасці адчуў патрэбу пісаць для дзяцей. Такі напрамак стаў грамадзянскім абавязкам ў творчасці пісьменніка. У часы суровага змагання на заходнебеларускіх барыкадах паэт-рэвалюцыянер стварыў мноста цудоўных казак, што захапляюць чытачоў і сення. Першыя яго творы з’явіліся ў 1937 годзе, але і да гэтага ў некаторых вершах паэта ўжо гучала тэма дзяцінства. 

У 1930-ыя гг. У перыядычным друку Заходняй Беларусі з’явіўся шэраг казак і вершаў М.Танка, адрасаваных моладзі. Яны друкаваліся ў часопісах “Беларускі летапіс”, “Снапок” і “Калоссе”. У заходнебеларускіх выданнях пабачылы свет казкі: “Сказ пра Вяля”, “Казка пра мядзведзя”, “Казка пра Музыку”,”Мухамор”. 

У сваіх казках Танк закранаў розныя маральна-этычныя праблемы. Напрыклад, у казцы “Мухамор” (1937) высмейваецца хвалько Мухамор, які лічыў, што мог бы смела быць паслом або нават царом. Упэўнены, што роўнага па прыгажосці яму ў лесе няма, ён лічыў, што яму не падабраць сабе пары. Аднак калі ў лес прыйшлі дзеці, усё стала на сваё месца: яны пазбіралі добрыя грыбы, а мухамор нікому не спатрэбіўся. Казка вучыць юных чытачоў рэальна ацэньваць сабе і не выхваляцца перад іншымі.

Родную прыроду мастак паэтызуе і ў “Казцы пра Мядзведзя” (1937). Паэт выказвае захапленне фальклорнымі скарбамі нашага народа і імкнецца выклікаць у дзяцей гонар за сваю Бацькаўшчыну. У традыцыйна фальклорным плане паказаны і галоўны герой казкі – Мядзведзь. З гумарам асуджаецца ў казцы гультайства, прыстасавальніцтва Мядзведзя. Ён прадстае перад чатачамі хітрым прайдзісветам, які вырашыў знайсці жонку працавітую і з добрым пасагам, каб і надалей гультаваць і быць сытым зімой. Мядзведзевы сваты воўк і ліса змаглі знайсці выгадную нявесту – нястомную ў працы вавёрачку. Такі мезальянс справядліва выклікае не только смех, але і абурэнне: вялізны мядзведзь хоча жыць за кошт маленькай вавёрачкі.

Праблемы, закранутыя аўтарам у “Казцы пра Музыку”, з’яўляюцца для чалавека спрадвечнымі актуальнымі філасофскімі пытаннямі пра сэнс чалавечага быцця. Лёс галоўнага героя Музыкі – гэта не только прыклад сапраўды патрыятычнага служэння народу і Бацькаўшчыне, але і пошук духоўных асноў, якія дазваляюць выжыць у самых складаных сітуацыях, рэалізаваць свае здольнасці і талент. У гэтай казцы М. Танк асэнсоўвае важную для кожнага творцы праблему мастака і мастацтва, вырашэнне якой дазваляе яму вызначыць сваё творчае крэда.Таксама ў гэтай казцы найбольш ярка ў параўнанні з іншымі творамі М. Танка для давераснёўскага перыяду выявілася паэтызацыя роднага краю.