Тэатральныя забавы Контрольная

Сярод даследчыкаў славянскага фальклору тэрмін “фальклор” (ад англійскага folklore – “народная мудрасць”) атаясамліваецца з тэрмінам “вусна-паэтычная народная творчасць”. У іншых народаў, напрыклад, існуюць тэрміны “народная творчасць”, “народнае мастацтва”, “народныя традыцыі”. У 80-х гг. Камітэт па захаванню фальклору ЮНЕСКА, які працаваў у Парыжы, выявіў неаднолькавае разуменне гэтага тэрміну у розных краінах. Таму 15 лістапада 1989 г. на 25-й сесіі Генеральнай канферэнцыі ЮНЕСКА было прынята адзінае афіцыйнае азначэнне фальклору, якое змяшчала больш шырокае разуменне зместу тэрміна, характэрнае для многіх краін.

Было прапанавана наступнае азначэнне: “Фальклор (або традыцыйная і народная культура) – і ёсць сукупнасць заснаваных на традыцыях культурнага суіснавання тварэнняў, выражаных групай або індывідуумамі і прызнаных у якасці адлюстравання спадзяванняў грамадства, яго культурнай і сацыяльнай самабытнасці; фальклорныя ўзоры і каштоўнасці перадаюцца вусна, шляхам імітацыі або іншымі спосабамі. Яго формы ўключаюць, у прыватнасці, мову, літаратуру, музыку, танцы, гульні, міфалогію, абрады, звычаі, рамёствы, архітэктуру і іншыя віды мастацкай творчасці (“Рэкамендацыя аб захаванні фальклору, прынятая Генеральнай канферэнцыяй на яе дваццаць пятай сесіі. Парыж, 15лістапада 1989г.”).

У тэрміналогіі ўсходнеславянскай фалькларыстыкі ў якасці сінонімаў таксама ужываюцца тэрміны “вусная паэтычная творчасць”, які звужае азначэнне, і “народная творчасць”, у які ўваходзіць народнае тэатральнае мастацтва, этнамузыкалогія, , народнае прыкладное дойлідства і інш. Калі прыняць ва ўвагу прапанаванае ЮНЕСКА азначэнне, то тэрмін “вусна-па-этычная народная творчасць” можна разглядаць як частку фальклору альбо фальклор у вузкім значэнні дадзенага тэрміна. В. Я. Гусеў, расійскі фалькларыст, адзначае, што “ва ўсходнеславянскай фалькларыстыцы пераважае разуменне фальклору як формы творчай дзейнасці народных мас, якая сацыяльна абумоўлена і гістарычна развіваецца,характарызуецца сістэмай спецыфічных прыкмет (калектыўнасць творчага працэсу як дыялектычнае адзінства індывідуальнай і масавай творчасці; традыцыйнасць, нефіксіруемыя формы перадачы твораў, варыятыўнасць, поліэлементнасць, поліфункцыянальнасць)і цесна звязаная з працоўнай дзейнасцю, побытам, звы-чаямі народа” [3, с. 378].

Розныя гульні, народная драма, разнастайныя формы лялечнага тэтра, тэатральныя забавы – ўсё гэта можна аднесці да тэатральнага фальклора. У батлейцы, напрыклад, побач біблейскімі сюжэтамі,які інтэрпрэтавалі у многіх выпадках дастаткова адвольна (часам гэта прыводзіла да забароны пастановак), ставіліся розныя сцэнкі з жыцця простага народа. У якасці дзеючых асоб тут маглі выступаць простыя сяляне, гарадавы, земскі і інш. Такім чынам традыцыйныя формы актуалізаваліся, дазвалялі аператыўна рэагаваць на розныя змены ў жыцці народу. У станаўленне народных тэатральных прадстаўленняў значны ўклад зрабілі вандроўныя прафесійныя скамарохі. Асаблівай папулярнасцю сярод іх на Беларусі карысталіся павадыры мядзведзяў, розныя музыкі, такія як дудары, бубнары, скрыпачы, а таксама выканаўцы драматычных сцэнак.

Кірмашы ў мястэчках звычайна прымяркоўваліся да хрысціянскіх святаў. Аб гэтым сведчыць і этымалогія самога слова “кірмаш”. А. Семятоўскі, этнограф, у працы, прысвечанай даследванню кірмашоў Віцебскай губерні, адназначае, што гэта слова прыйшло ад немцаў, дзе яно пішацца як спалучэнне некалькіх слоў die Kirche – царква і die Messe – літургія [2, с. 15]. Дарэчы, слова “кірмаш” як у заходнееўрапейскіх, так і ў беларускай мове азначае не толькі торг, але і гулянне, свята. 

Кірмашы былі не проста месцам для таргоўлі, але і садзейнічалі ўсталяванню трывалых сувязей паміж гараджанамі і жыхарамі навакольных вёсак, якія збіраліся на кірмашах. Вялікае значэнне ў правядзенні кірмашоў мела “культурная праграма”. Перш за ўсё гэта былі прафесійныя і народныя тэатральныя прадстаўленні, выступленні музычных ансамбляў ды цыркавых артыстаў, розныя гульні ды танцавальныя вечарыны. 

Абавязковай часткай кірмашу ва ўсе часы быў кірмашовы тэатр – “умоўная назва комплекса тэатральных дзеяў, якія праводзіліся ў час штогадовых святочных таргоў” [4, с. 115]. Перш за ўсё, гэта быў народны тэатр – выступленні музыкаў, скамарохаў, батлейкі, інтэрмедыі. Што цікава, кожны скамарох на кірмашы меў сваю пэўную прафессію: былі там скамарохі-скрыпачы ды дуднікі, акрабаты, фокуснікі, каммедыянты, быў і важак дрэсіраванага мядзведзя. Таксама на кірмашы з’язджаліся “сляпцы” – лірнікі, якія выконвалі розныя песні: жартоўныя, рэлігійныя, гістарычныя. 

Гучыць музыка. На сцэне з’яўляецца Янка.

Янка: Гэй, паважаныя, ці тут кірмаш? Пакуль дабраўся, зусім заблытаўся. Тут? Тады прывітанне! Клічуць мяне Янка. Я чалавек разумны, а ўсё таму, што хадзіў па ўсім свеце, між людзей быў, розныя кнігі чытаў. Вось прыйшоў вас пацешыць ды на кірмашы бычка прадаць. (Спахопліваецца.) Ой, а дзе ж я яго падзеў? (Азіраецца.) Ды і жонкі нешта няма. Згубіліся! І не дзіва: людзей вунь колькі на кірмашы, як дроў у лесе. Пакуль я жонку шукаць буду, вы не сумуйце, а паслухайте песню.

Выступленне музыкаў, спяваюць некалькі песен.

На сцэну выходзіць жанчына з кошыкам. Гэта жонка Янкі. 

Жонка: Ой, як жа я стамілася! Не кірмаш, а боскае пакаранне для мяне. Каб на цябе ліха.

Да яе падыходзіць дзядуля з торбачкай.

Дзядуля: Добры дзень, маладзіца. Каго гэта ты так лаяла на ўвесь кірмаш?

Жонка: Бычка гэтага неразумнага ды мужа свайго, каб яму добра было! Прыехалі на кірмаш бычка прадаць, а ён адразу ж і знік.

Дзядуля: Бычок знік?

Жонка: Ды не, Янка мой. А тут, як на грэх, і бычок давай брыкацца. Ледзь да плоту прывязала, ды пайшла Янку шукаць.

Дзядуля:Дык ты мне бычка прадай.

Жонка: (каб набіць кошт) Ён жа щ мяне буры-буры, заганяе свінні й куры. За дзешава не прадам.

Дзядуля: Ой, прадай, прыгажуня, бычка.

Жонка: Ён жа ў мяне лысы-лысы, мые лыжкі, мые місы. Так не прадам!

Дзядуля: Ну аддай бычка!

Жонка: Ён жа ў мяне рабы-рабы і заўсёды каля бабы. Кожны дзень дапамагае! Ён і каштуе дорага.

Фальклорныя формы традыцыйнай беларускай культуры працягваюць змяшчаць у сабе глыбінныя асновы цэласнасці сістэмы. Яны існуюць у разнастайнасці рэгіянальных і лакальных асаблівасцей, утрымліваюць архаічныя элементы і формы, застаючыся пры гэтым не рэліктам мінулых эпох, а жывой культурай вуснага тыпу.

Кірмаш быў месцам не толькі для таргоў, але і для культурных забаў. Развіццё кірмашоў і іх наведвальнікаў спрыялі развіццю забаў, якія там прапаноўваліся. Паступова кірмашовыя забавы станавіліся ўсё больш цікавымі, разнастайнымі. Дзейнасць скамарохаў, тэатраў, музыкаў у значнай ступені спрыяла развіццю прафесійнага мастацтва.

Народная творчасць спрыяла станаўленню прафесійнага мастацтва і развіццю беларускай культуры. Ён і сёння застаецца жыць у межах сучаснай культурнай прасторы.