Белорусская детская литература

Нарадзіўся Рыгор Іванавіч Барадулін на хутары Верасоўка ў сям'і рабочага 24 лютага 1935 года на страражытна-слыннай Полаччыне, у лясной Ушаччыне. Верасоўка. Верасовачка... Сапраўды мілагучная назва той мясціны, дзе паэт нарадзіўся, дзе пачуў матчыну песню, матчыну мову, дзе ўпершыню пераступіў парог матчынай хаты. Адсюль, з ушацкага прыстанку, была ўзята пуцёўка на вучобу ў Мінск, на далёкія цалінныя землі, на працу, на жыццё.

Вайна цяжкімі вогненна-трагічнымі зломамі ўвайшла ў лёс Барадуліна. Бацька Іван Рыгоравіч партызаніў у брыгадзе Мельнікава, загінуў у баі. Маці Акуліне Андрэеўне вайна пакінула ўдовіна гора, цяжар нястач, а падлетку Грышку - незагойны боль сіроцтва. Душыла яго малества нішчымніца, бясхлебіца. У сярэдняй школе запаланіла паэзія - памяць схоплівала і трымала ўсё, да чаго ляжала душа. Падчас вучобы ў Беларускім дзяржаўным універсітэце (1954 - 1959) пачынае публікавацца; пасля заканчэння БДУ працаваў у рэдакцыях газеты “Советская Белоруссия”, часопісаў “Бярозка”, “Беларусь”, “Полымя”. З 1972 г. працуе ў выдавецтве “Мастацкая літаратура”. Выступае ў друку з 1953 года. Выдаў зборнікі паэзіі “Маладзік над стэпам” у 1959 пасля паездкі разам з аднакурснікамі на збор ураджаю ў Кустанайскую вобласць, “Рунець, красаваць, налівацца” (1961), “Нагбом” (1963), “Неруш”(1966), “Адам і Ева” (1968), “Вяртанне ў першы снег” (1972), “Рум” (1974), “Абсяг” (1978), “Вечалле” (1980), “Амплітуда смеласці” (1983), “Маўчанне перуна” (1986), “Самота паломніцтва” (1990), “Міласэрнасць плахі” (1992), “Евангелле ад Мамы” (1995), творы сатыры і гумару і інш. Рыгор Барадулін - член Партыі БНФ, член Сойма БНФ (з 1989). У 1995--1997 быў у кіраўніцтве Беларускага Фонду Сораса. Ён дзейны член СБП, адзін са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў Беларускага ПЭН-цэнтру (1989--1999, прэзідэнт з 1990, віцэ-прэзідэнт з 1999) [6, с. 43].

Гэта верш-зварот да чытача, насычаны дзеясловамі загаднага ладу наведвайце, пішыце, ахінайце, спяшайцеся. Такія дзеяслоўныя формы часта выкарыстоўваюцца ў публіцыстыцы для ўзмацнення функцыі ўздзеяння. Аднак верш – жанр мастацкага стылю, і яго асноўнай функцыяй выступае эстэтычная. Найперш праз вобразныя сродкі мовы паэт уплывае на думкі і пачуцці чытача. 

Перад аналізам верша настаўнік можа правесці гутарку з вучнямі пра іх адносіны да сваіх бацькоў, бабуль і дзядуляў (такая гутарка надзвычай важная ў падлеткавым узросце). Варта прыгадаць народныя выслоўі: Бацька і маці ад Бога ў хаце, хто іх зневажае, дабра не знае. У каго ёсць матка, у таго галоўка гладка. Ад добрага кораня – добры і адростак. Бацька з маткаю на рабоце не томяцца, калі з дзетак сваіх цешацца. Будзь, сынок, тату сынком, а тата – да смерці (табе) тата. Дзетак узгадаваць – не грыбкоў назбіраць. Добра сыну – добра маме: падужэў, пахарашэў і не пачужэў. Добра ў свеце, лепш пры матцы. Дома хоць няўежна, ды ўлежна. Дужэй, сынок, сталей і нам не чужэй. З гадамі, дзеці, разумнейце, але ні мне, ні людзям не чужэйце (не рабіцеся чужакамі). Мілая тая дарожка, кудою я да мамы хадзіла. Ніхто так дзецям не спагадае, як матка родная. Свая матка шкадуе дзіцятка. Татава хата ўсім багата. Шануй бацьку з маткаю: другіх не знойдзеш.

Моўныя сродкі верша ствараюць псіхалагічны вобраз вяртання і памяці. На стылістычным узроўні вызначаюцца мастацкія дэталі, якія адлюстроўваюць агульнае ў прыватным. Прычым некаторыя з іх аўталагічныя (выкарыстаны ў прамым значэнні): коміны, слупкі, страха, бацян, гняздо, галлё, лісток. У аснове металагічных мастацкіх дэталей – пераноснае ўжыванне: вецер, шпакоўні, шпачкі, сцяжынкі, бяссонніца, завеі. Вобразнасць металагічных дэталей выяўляецца ў кантэксце: вецер крые страху – метафарычнае асэнсаванне нямогласці бацькоў, якім патрэбны ўвага і клопат; бацькі глядзяць на свет шпакоўнямі пустымі – метафара шпакоўні рэалізуе сему «бацькоўскі дом», а слова з эмацыянальна-экспрэсіўнай канатацыяй шпачкі сімвалізуе дзяцей, абагрэтых утульным бацькоўскім жытлом. Азначэнне вясёлыя падмацоўвае станоўчую ацэнку такога ўспрымання дзяцінства. Сцяжынка – сімвал вяртання, аднак паэт падбірае да гэтай мастацкай дэталі азначэнне дымкія ‘туманныя, цьмяныя’, якое выражае няўпэўненасць. Ці вернецца калі-небудзь сын ці дачка? Ці наведае старэнькіх бацькоў? Трымціць лісток ледзь-ледзь бяссонніцай на вейцы – праз параўнанне выяўляецца сема ‘пастаянная трывога’. У лексеме завеі сімвалічна асэнсоўваецца ідэя бяспамяцтва. Заўважце: завея ў вершы замятае шляхі. Гэта шляхі не толькі да бацькоўскага дома, але і да ўласнага “я”, здольнага разумець і спачуваць. Дымкія сцяжынкі паступова трансфармуюцца ў завейныя шляхі – сведчанне дынамікі паэтычнай думкі, якая праз канкрэтнасць мастацкіх дэталей стварае агульны псіхалагічны вобраз.