Культурна-канфесіянальная праблематыка (Гісторыя культуры. Канфесіі на Беларусі. Этнічныя супольнасці: гісторыя і культура)

Гаварыць пра самабытнасць цяжка, бо этнакультурныя працэсы на беларускіх землях адзначаліся культурнай дыфузіяй, этнічнай стракатасцю і нераўнамернасцю ўзроўняў нацыянальнай самасвядомасці. XVIII ст. слаба звязала набыткі старой беларускай культуры эпохі Рэнесансу і Рэфармацыі з перыядам станаўлення беларускай нацыі, калі этнагенез суправаджаўся паяўленнем новабеларускай літаратуры, абнаўленнем грамадска-палітычнай думкі, пашырэннем навуковых даследаванняў і другіх форм культуратворчасці. Многае ў сілу гістарычных прычын прыйшлося пачынаць нанова. Стрыжнем гэтага працэсу былі жыватворныя патокі, якія выходзяць з глыбіні народнай нівы. Асаблівасцю было тое, што этнакультурнае развіцце беларускага народа цесна перапляталася з жыццем суседніх народаў. Акрамя таго, правядзенне культурнай палітыкі ў дачыненні да беларусаў з боку элітарных колаў польскага грамадства і самадзяржаўя адбывалася ва ўлонні экспансіянісцкіх захадаў. Кожны з бакоў імкнуўся пашырыць і ўкараніць свой ўплыў на мясцовых абшарах. Пра культурны плюралізм не было і гаворкі, яго замяняла культурная дыскрымінацыя, калі адмаўляліся роўныя правы і магчымасці для усебаковага развіцця і захавання сваей самабытнасці за насельніцтвам былога Вялікага княства Літоўскага.

Дарэчы, такое становішча склалася на толькі на Беларусі. У такіх умовах апынуліся многія народы тагачаснай Еўропы. Феадальна-абсалютысцкая сістэма эканамічнага і сацыяльна-палітычнага ладу жыцця гістарычна абумовіла стварэнне буйных дзяржаў, імперый, у якіх пануючае становішча займалі тытульныя нацыі. Іх культура, абапіраючыся на падтрымку ўлады, аказвала рознабаковае дамінуючае ўздзеянне на культуры залежных народаў. Гэта быў супярэчлівы працэс. У адных выпадках ен меў станоўчы характар, калі яна абагачала ў якасці больш развітой і перадавой культуры народаў, якія па розных прычынах запаволілі сваѐ гастарычнае развіцце. У другіх – пашырэнне ўплыву дамініруючай нацыянальнай культуры падаўляла магчымасці раскрыцця культурнай спадчыны падначаленых нацый, што вяло да іх культурнай дэсацыялізацыі – адлучэння ад спрадвечных каштоўнасцей.

Адным з фактараў фарміравання этнакультурнай сітуацыі ў мястэчках Беларусі ў канцы XVIII – першай палове ХІХ ст. з’яўлялася стракатасць этнаканфесійнай структуры насельніцтва. За гэты час яна зведала істотную эвалюцыю. Жыхары мястэчак былі пераважна беларусамі і габрэямі. Удзельная вага апошніх значна узрасла ў выніку палітыкі ўладаў,

Такім чынам, агляд гістарычных умоў генэзісу самавызначэння беларускага народа паказвае складаны шлях станаўлення яго культуры новага часу. Тут пераплятаюцца і сацыяльна-класавыя, і нацыянальныя, да якіх можна дадаць – рэлігійныя, і рэгіянальныя асаблівасці і ўзаемаспалучэнні.

Этнакультурныя працэсы XVIII – XX стст. мелі якаснае адрозненне ад аналагічных працэсаў папярэдніх вякоў, яны знайшлі змястоўны працяг у пазнейшы перыяд. Інсталяцыя нацыянальна-культурнага самапачуцця спрыяла самарэалізацыі беларускага народа як суб’екта грамадска-гістарычнага жыцця.