Белорусский язык

27. Складаназалежныя сказы з даданымі акалічнаснымі часткамі спосабу дзеяння. 

28. Складаназалежныя сказы з даданымі акалічнаснымі часткамі меры і ступені. 

37. Бяззлучнікавыя сказы з разнатыпнымі часткамі. 

38. Сэнсавыя адносіны паміж часткамі бяззлучнікавых складаных сказаў і спосабы іх выражэння. 

39. Знакі прыпынку ў бяззлучнікавых складаных сказах. 

40. Складаныя сказы з рознымі відамі сувязі. Разнавіднасці склад сказаў з рознымі відамі сувязі. 

41. Знакі прыпынку ў складаных сказах з рознымі відамі сувязі. 

42. Чужая мова і спосабы яе перадачы: простая, ускосная і няўласна-простая мова. 

43. Будова сказаў з простай мовай. 

44. Правілы замены простай мовы ўскоснай. 

45. Ужыванне і стылістычныя функцыі няўласна-простай мовы.

46. Знакі прыпынку пры простай мове. 

47. Цытаты, іх афармленне на пісьме. 

48. Паняцце пунктуацыі. 3 гісторыі ўзнікнення і развіцця пунктуацыі. 

49. Класіфікацыя знакаў прыпынку (раздзяляльныя, выдзяляльныя). 

50. Асноўныя правілы пастаноўкі знакаў прыпынку.

Складаназалежны сказ з даданай часткай спосабу дзеяння – гэта разнавіднасць складаназалежнага сказа, паміж часткамі якога ўстанаўліваюцца адносіны спосабу дзеяння. Даданая частка спосабу дзеяння абазначае, якім спосабам або якім чынам ажыццяўляцца тое, пра што паведамляецца ў галоўнай. 

Складаназалежны сказ з даданай часткай меры і ступені – гэта разнавіднасць складаназалежнага сказа, паміж часткамі якога ўстанаўліваюцца адносіны меры і ступені. Даданая частка меры і ступені абазначае меру праяўлення дзеяння або ступень праяўлення прыметы, пра якія гаворыцца ў галоўнай частцы. 

Бяззлучнікавыя сказы з разнатыпнымі часткамі – гэта разнавіднасць бяззлучнікавых сказаў, якія характарызуюцца семантычнай нераўназначнасцю, структурнай рознааформленасцю, сувяззю падпарадкавальнага характару, закрытасцю структуры і нераўнамернай па вышыні тону інтанацыяй. Да гэтай групы сказаў у лінгвістычнай літаратуры адносяцца бяззлучнікавыя складаныя сказы з разнатыпнымі супастаўляльнымі адносінамі (часткі з супраціўнымі адносінамі, адносінамі неадпаведнасці і параўнальна-супастаўляльнымі адносінамі), а таксама бяззлучнікавыя складаныя сказы з дзейнікавымі часткамі, з выказнікавымі часткамі, з дапаўняльнымі часткамі, з азначальнымі часткамі і з акалічнаснымі часткамі. 

У бяззлучнікавых складаных сказах прэдыкатыўныя часткі звязваюцца бяззлучнікавай сувяззю; асноўны сродак сувязі частак - інтанацыя: Зхмарак першыя зоры выцеклі, за бярозкамі вецер прыціх. (Бур.)

Складаныя бяззлучнікавыя сказы могуць набліжацца да складаназлучаных або складаназалежных сказаў. Гэта залежыць ад сэнсавых адносін паміж прэдыкатыўнымі часткамі. 

Знакі прыпынку ў бяззлучнікавым складаным сказе

Двукроп’е: 2-ая частка раскрывае змест 1-ай: а іменна

2-ая частка – прычына: бо, там у што

2-ая частка дапаўняе, удакладняе сэнс 1-ай: што, як і ўбачыў,  што і адчуў, што і пачуў, што

ТЫПЫ СКЛАДАНЫХ СКАЗАЎ З РОЗНЫМІ ВІДАМІ СУВЯЗІ, разнавіднасці складаных сказаў у залежнасці ад спосабу і характару сувязі іх прэдыкатыўных частак. Складаныя сказы камбінаванай будовы размяжоўваюцца на тры групы.

У камбінаваных сказах знакі прыпынку ставяцца на аснове агульных правіл і залежаць ад тыпу сувязі і сэнсавых адносін паміж часткамі.

Уласная мова — гэта выказванне ці думка таго, хто гаворыць або піша. Калі аўтар ці апавядальнік перадае выказванні або думкі іншых асоб, то яны з'яўляюцца чужой мовай:«Ну, браткі, віншую!» — сказаў усхваляваны Садовіч. (К-с) «Мілыя мае сябры! — думае Васіль.— Як мне добра з вамі» (Я. В.) 

Чужая мова перадаецца рознымі спосабамі і сродкамі: або ад імя асобы, якой яна належыць, з захаваннем лексічных і граматычных асаблівасцей выказвання; або ад імя апавядальніка (аўтара) перадаецца толькі змест чыйго-небудзь выказвання, без захавання асаблівасцей мовы.

ПРОСТАЯ МОВА, спосаб перадачы чужаслоўя, пры якім дакладна захоўваюцца змест і форма выказвання. Простая мова можа перадаваць выказванне іншай асобы, уласныя, раней выказаныя словы, нявыказаныя думкі. У простай мове часта ўжываюцца пытальныя, пабуджальныя, клічныя сказы, звароткі, выклічнікі, мадальныя словы, словы-сказы, няпоўныя канструкцыі. Простая мова можа мець форму рэплікі, маналога, дыялога і палілога. 

Ускосная мова – чужая мова, якая перадае толькі асноўны змест выказвання асобы ад імя аўтара (апавядальніка). Яна афармляецца як складаназалежны сказ, дзе даданая частка (ускосная мова) звязваецца з галоўнай (словамі аўтара) злучнікамі што, каб, ці, нібы і злучальнымі словамі дзе, калі, хто, як і інш. 

НЯЎЛАСНА-ПРОСТАЯ МОВА, спосаб перадачы чужаслоўя, пры якім асноўныя лексічныя, фразеалагічныя, сінтаксічныя сродкі чужога выказвання захоўваюцца, а граматычныя паказчыкі змяняюцца. Паказчыкам чужаслоўя з’яўляецца змест і ўнутраная структура чужога выказвання. 

Простая мова – гэта дакладна ўзноўленая (перададзеная) чужая мова. Сказы з простай мовай складаюцца з дзвюх частак:словы аўтара (хто сказаў, падумаў і г.д.) і ўласна простая мова (што сказалі, падумалі і г.д.).

Пастаноўка знакаў прыпынку ў сказах з простай мовай (далей ПМ) залежыць ад месца слоў аўтара (перад простай мовай, пасля яе, у сярэдзіне), а таксама ад таго, выказаная простая мова ці нявыказаная.

1. Цытата як самастойны сказ (пасля кропкі, якой заканчваецца папярэдні сказ) павінна пачынацца з вялікай літары, нават калі першае слова крыніцы пачынаецца з маленькай літары.

Пунктуацыя – збор правілаў пра пастаноўку знакаў прыпынку ў пісьмовым тэксце. Знакі прыпынку выкарыстоўваюцца на пісьме для выдзялення асобных слоў і словазлучэнняў, сінтаксічнага і інтанацыйнага падзелу сказаў на часткі, аддзялення адной часткі тэксту ад другой. 

Сістэма знакаў прыпынку ў сучаснай беларускай літаратурнай мове ўключае:

• кропку,

• пытальнік,

• клічнік,

• шматкроп’е,

• коску,

• кропку з коскай,

• двукроп’е,

• працяжнік,

• дужкі,

• двукоссе.

Некаторыя з іх спалучаюцца і ўтвараюць састаўныя знакі прыпынку. Да іх адносяцца, напрыклад, коска з працяжнікам, пытальнік са шматкроп’ем, пытальнік і клічнік са шматкроп’ем. Паводле функцыянальнай накіраванасці знакі прыпынку падзяляюцца на раздзяляльныя і выдзяляльныя.

1. Кропка ставіцца ў канцы закончанага апавядальнага сказа: Вечар быў цёмны і ціхі. Побач з чыгункай стаяў высокі стары лес, таемны, пануры і важны. На станцыі шумеў паравоз таварнага цягніка, шумеў ціха і роўна, як бы баючыся парушыць спакой гэтага лесу. Замаўкаюць птушыныя звонкія спевы, калі восень прыходзіць у край наш лясны. Позняя ноч. Цішыня.

2. Пытальнік ставіцца ў канцы простага сказа (у тым ліку слова-сказа), якім выражаецца прамое пытанне.