УВОДЗІНЫ
ГЛАВА 1 ПРАБЛЕМЫ ЧАЛАВЕКА І СОЦЫУМА Ў СУСВЕТНАЙ КУЛЬТУРЫ
1.1. Чалавек і соцыум: філасофска-літаратурны падыход
1.2. Адлюстраванне праблем чалавека і соцыума ў жанры антыўтопіі
ГЛАВА 2. АДЛЮСТРАВАННЕ ЎЗАЕМАСУВЯЗІ ЧАЛАВЕКА І СОЦЫУМА Ў ТВОРАХ О. ХАКСЛІ І В. МАРЦІНОВІЧА
2.1. Асаблівасці вырашэння праблемы чалавека і соцыума ў рамане О. Хакслі “О, дзіўны новы свет”
2.2. Адлюстраванне праблем соцыума ў рамане В. Марціновіча “Мова”
ЗАКЛЮЧЭННЕ
СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ
УВОДЗІНЫ
Ва ўсе часы чалавецтва задумвалася пра верагодныя перспектывы развіцця грамадства. Гэта знаходзіла сваё адлюстраванне ў літаратуры: з'яўляліся творы, аўтары якіх спрабавалі стварыць свой сцэнар развіцця свету у наступнай эпосе.
І.В. Гётэ сказаў, што надышла эпоха сусветнай літаратуры. Найноўшая сусветная літаратура – гэта літаратура стварэння аўтарскіх мастацкіх мадэляў, гэта літаратура інтэнсіўнага пошуку новых формаў, стыляў і жанраў. Менавіта таму, у творах сучасных пісьменнікаў адбываецца зрашчэнне прыёмаў і рыс рэалізму з постмадэрнісцкай мастацкай тэхнікай. Глыбокі псіхалагізм можа спалучацца з аўтарскай гульнёй з чытачом, вядомыя сучасныя рэаліі могуць існаваць у адной прасторы з фантастыкай і містыкай, гісторыя пазнаецца праз дэтэктыўны сюжэт, а філасофскія пытанні быцця асэнсоўваюцца ў меладрамных калізіях.
Сусветная літаратура постмадэрнізму, росквіт якой прыходзіцца на канец ХХ – пачатак ХХI ст., выявіла асаблівае постмадэрнісцкае светаўспрыманне і звязана з зараджэннем літаратуры новага тыпу – літаратуры трэцяга тысячагоддзя, якая істотна адрозніваецца ад класічных твораў.
Беларуская літаратура не стала ў дадзеным выпадку выключэннем, яна сёння таксама знаходзіцца ў безупынным руху і мастацкім пошуку.
Наша нацыянальная літаратура, нягледзячы на пэўныя цяжкасці, працягвае здзіўляць багаццем свайго зместу і творчай свабодай. Пра гэта сведчыць прыход маладых пісьменнікаў і з‘яўленне ў іх творчасці новых жанраў.
Актуальнасць даследавання звязана са значнасцю раскрываемай у разглядаемых творах праблематыкі, якую неабходна прааналізаваць сродкамі мастацкага асэнсавання.
ГЛАВА 1 ПРАБЛЕМЫ ЧАЛАВЕКА І СОЦЫУМА Ў СУСВЕТНАЙ КУЛЬТУРЫ
1.1. Чалавек і соцыум: філасофска-літаратурны падыход
У XXI стагоддзі у развіцці чалавечай цывілізацыі адбываюцца глабальныя змены, якія вядуць да новага этапа - постіндустрыяльнага грамадства, якое ўсё шырэй выкарыстоўвае камп’ютарызаваныя прылады працы і інфармацыйныя тэхналогіі. Інфармацыя ў такім грамадстве становіцца адным з асноўных прадуктаў дзейнасці чалавека, узбагачаючы ўтрыманне і пашыраючы асартымент вырабленага імі інфармацыйнага прадукту.
Многія тэарэтыкі постмадэрнізму даказваюць, што ХХ стагоддзе адмовілася мэтаў эпохі Рэнесансу. Людзі ўжо больш не вераць у непазбежнасць прагрэсу, у здольнасць навукі вырашыць усе праблемы, у дасканаласць чалавецтва ці ў магчымасць рацыянальнай арганізацыі грамадства. Людзі сталі больш песімістычнымі адносна сваёй будучыні і значна менш схільныя верыць у тое, што ісціна можа быць знойдзена з дапамогай вялікіх тэорый або ідэалогій. Зараз існуе значна вялікая разнастайнасць тэорый і большасць людзей не схільна прызнаваць, што адна сукупнасць ідэй з'яўляецца абсалютна праўдзівай, а ўсе іншыя - абсалютна ілжывымі. Яны не бачаць простых рашэнняў сусветных праблем. Чалавек новай эпохі стаў губляць рысы культурнай аўтэнтычнасці, сталасці, а інтэлектуальную прастору культуры ўсё ў большай ступені стала ператварацца ў інтэлектуальную метафару часу, якая трансфармуецца ў формы сацыяльнай і кагнітыўнай неадэкватнасці. Узнікае з'ява "мадэлюючага свету", спароджанага кодам (кодамі) культуры, які пераадольвае адрозненні "рэальнага" і "віртуальнага".
ГЛАВА 2. АДЛЮСТРАВАННЕ ЎЗАЕМАСУВЯЗІ ЧАЛАВЕКА І СОЦЫУМА Ў ТВОРАХ О. ХАКСЛІ І В. МАРЦІНОВІЧА
2.1. Асаблівасці вырашэння праблемы чалавека і соцыума ў рамане О. Хакслі “О, дзіўны новы свет”
Раман класіка англійскай літаратуры ХХ стагоддзя Олдаса Хакслі «О, дзіўны новы свет” быў упершыню апублікаваны ў 1932 годзе. Менавіта ў гэты час ішло бурнае развіццё навукі і тэхнікі, прамысловай вытворчасці, рэалізацыя найноўшых інжынерных задум і адкрыццяў. Наймагутная тэхніка выйшла на перадавую, чалавек саступіў ёй месца, застаўся ззаду, такі маленькі, безабаронны, ўразлівы.
О. Хакслі справядліва лічаць адным з аўтараў класічных антыўтопіі XX стагоддзя. З ранніх гадоў пісьменнік разважаў пра тое, што чакае чалавецтва ў будучыні. Яшчэ ў юнацкім вершы «Карусель» Хакслі метафарычна адлюстроўвае грамадства ў выглядзе «усё паскараючага рух атракцыёну, якім кіруе вар'ят машыніст-інвалід» [17, с. 3].
Раман “О, дзіўны новы свет”з'яўляецца своеасаблівай сатырай ці нават пародыяй на твор Г. Уэлса «Людзі як багі» і мадэль ідэальнага «навуковага» грамадства. Сам Хакслі характарызаваў раман як «жах утопіі Уэлса і бунт супраць яе ») [17, с. 348].
На першы погляд, падобнае вызначэнне можа здацца дзіўным, бо у сваім творы пісьменнік адлюстраваў сапраўды дасканалы свет, дзе усе шчаслівыя. Тут няма рэвалюцый, вайны, хваробы, няма галечы, няроўнасці і нават страху смерці, і ёсць толькі «агульнасць, аднолькавасць, стабільнасць» [17, с. 5]. Але ў гэтым і складаецца ўвесь жах і ўся трагедыя рамана, бо «не існуе сацыяльная стабільнасць без індывідуальнага», гэта значыць для
ЗАКЛЮЧЭННЕ
Праблемы чалавека і соцыума з’яўляюцца важнымі пытаннямі як у сусветнай, так і ў беларускай літаратуры. Пра гэта сведчаць раманы О. Хакслі “О, дзіўны новы свет” і В. Марціновіча “Мова”.
Па выніках дадзенага даследавання можна зрабіць наступныя вывады.
Грамадства ўяўляе сабой найскладаную самаарганізаваную, самарэгулявальную сістэму, жыццядзейнасць якой вызначаецца вялікай колькасцю знешніх і ўнутраных фактараў. Менавіта соцыум забяспечвае задавальненне фундаментальных жаданняў чалавека, яго запатрабаванняў у бяспекі і дапамогі ў выпадку патрэбы. Невыпадкова, што праблемы чалавека і соцыума знаходзяць свае адлюстраванне ў літаратуры.
Мастацтва слова заўсёды выступае своеасаблівай лакмусавай паперкай, якая сведчыць пра пэўныя сацыяльныя змены. Самыя небяспечныя і часам нават непазбежныя працэсы, якія адбываюцца ў грамадстве, знаходзяць сваё адлюстраванне ў літаратурным жанры «антыўтопія».
Праблемы чалавека і соцыума могуць раскрывацца ў сучаснай літаратуры праз жанр антыўтопіі. У антыўтопіі сваю ўвагу пісьменнік акцэнтуе не столькі на ўладкаванні грамадства, колькі на асобным чалавеку, які там жыве, а таксама на яго пачуццях, несумяшчальных з бесчалавечным грамадскім укладам. Так узнікае канфлікт паміж асобай і бяздушнай сістэмай. Сама наяўнасць канфлікту, па сутнасці, супрацьпастаўляе антыўтопію бесканфліктнай апісальнай утопіі.
В. Марціновіч і О. Хакслі ў сваіх творах прапануюць чытачу свае варыянты антыўтопіі, у якіх адлюстраваны актуальныя праблемы чалавека і грамадства.
О. Хакслі прапануе сваім чытачам паразважаць над тым, што можа адбыцца з грамадствам, якое ахвяруе сваёй свабодай і культурай дзеля цывілізацыі, і ці варта плаціць такую высокую цану за матэрыяльныя выгоды. Падводзячы вынік, можна сказаць, што, нягледзячы на вонкавы
1. Бахтин, М.М. Эстетика словесного творчества / М.М. Бахтин. – М. : Художественная литература, 1986. – 255 с.
2. Безчотникова, С.В. Русская литературная антиутопия пределы ХХ−ХХI веков: динамика развития, векторы модификаций, типология : автореф. дис. … д-ра филол. наук / С.В. Безчотникова. – Киев, 2008. – 49 с.
3. Борисенко, Ю.А. Риторика власти и поэтика любви в романах-антиутопиях первой половины XX века (Дж. Оруэлл, О. Хаксли, Е. Замятин) : автореф. дис. ... канд. филол. наук: 10.01.03 / Ю.А. Борисенко. – Ижевск, 2004. – 20 с.
4. Ивин, А.А. Философия : энциклопедический словарь / А.А. Ивин. – М. : Гардарики, 2004. – 1072 с.
5. Ионин, Л. То, чего нигде нет. Размышления о романах-антиутопиях / Л. Ионин. – М. : Новое время, 1988. – № 25. – С. 40.
6. История философии : энциклопедия. – Минск : Интерпрессервис, 2002. – 1376 с.
7. Клименко, Т.Н. Типы и текстообразующие функции иронических контекстов : автореф. дис. … канд. филол. наук : 10.02.04 / Т.Н. Клименко. – СПб, 2008. – 18 с.
8. Литературная энциклопедия терминов и понятий / ред. и сост. А.Н. Николюкин. – М. : НПК, 2001. – 1600 с.
9. Лукашёнок, И.Д. Антиутопия как социокультурный феномен начала ХХI века / И.Д. Лукашёнок // Ярославский педагогический вестник. – 2010. – № 4. – Том 1 (Гуманитарные науки). – С. 286−288.
10. Любимова, А.Ф. Жанр антиутопии в XX веке: содержательные и поэтологические аспекты : учеб. пособие по спецкурсу / А.Ф. Любимова. – Пермь : Изд-во Перм. ун-та, 2001. – 91 с.
11. Марціновіч, В.В. Мова / В.В. Марціновіч. – Мінск : Кнігазбор, 2014. – 272 с.
12. Новиков, В.И. Возвращение к здравому смыслу. Субъективные заметки читателя антиутопий / В.И. Новиков // Знамя. – 1989. – № 7. – С. 214−220.
13. Павлова, О.А. Метаморфозы литературной утопии: теоретический аспект / О.А, Павлова. – М : Волгоград, 2004. – 247 с.
14. Пигулевский, О.В. Ирония и вымысел: от романтизма к постмодернизму : научное издание / О.В. Пигулевский. – Ростов н/Д : Фолиант, 2002. – 418 с.
15. Плотникова, С.Н. Концептуальный стандарт жанра фэнтези / С.Н. Плотникова // Жанры речи : сборник научных статей. – Саратов : Изд–во ГосУНЦ колледж, 2005. – С. 262–272.
16. Философия : энциклопедический словарь / под ред. А. А. Ивина. – М. : Гардарики, 2004. – 1072 с.
17. Хаксли, О. О дивный новый мир : роман-антиутопия / О. Хакслі ; пер. с англ. О. Сороки. – М. : Книжная палата, 1989. – 432 с.
18. Шишкин, А. Бабуины жаждут? Перечитывая Олдоса Хаксли / А. Шишкин // Диапазон. – 1993. – № 3−4. – С. 15.
19. Шишкина, С.Г. Истоки и трансформации жанра литературной антиутопии в ХХ веке / С.Г. Шишкина ; Иван. гос. хим.-технол. ун-т. – Иваново, 2009. – 230 с.
