Віленскае барока на Беларусі

Віленскае барока – навуковая назва позняга барока ў манументальнай культавай архітэктуры Беларусі і Віленшчыны (неафіцыйная назва – ўніяцкае барока); створанае на аснове творчага сінтэзу візантыйскага і заходнееўрапейскага мастацтва, а таксама разнавіднасць мастацкага стылю барока, якое распаўсюдзілася ў другой і трэцяй чвэрці XVIII ст. у кантэксце распаўсюджвання Брэсцкай царкоўнай уніі на тэрыторыі Віленскай рымска-каталіцкай дыяцэзіі. Глебай для росту мастацкіх прынцыпаў гэтага стылю стала ўніяцкая царква. Фарміраванне архітэктонікі ўніяцкіх храмаў на аснове традыцый мясцовага дойлідства, з улікам ўсходніх і заходніх мастацкіх уплываў, літургічных патрабаванняў і канфесійнай сімволікі як каталіцкай, так і праваслаўнай галін хрысціянскага культу, абумовілі яркае нацыянальнае своеасаблівасць віленскага барока [2, с. 408].

Важнае значэнне ў змене царкоўнай архітэктуры ВКЛ адыграў полацкі уніяцкі арцыбіскуп, пазней мітрапаліт Фларыян Грабніцкі, які перабудаваў за свой кошт некалькі найбольш значных святынь на тэрыторыі сваёй дыяцэзіі (полацкі Сафійскі сабор, кафедральны сабор і царква св. Мікалая ў Вільні). У пабудове ўніяцкіх цэркваў па заходніх узорах варта бачыць не жаданне паланізаваць беларусаў, а імкненне ўніяцкай іерархіі мадэрнізаваць свае «старамодныя», простыя і суровыя, на фоне барочнай архітэктуры, святыні адпаведна духу часу, «ашляхетніць» іх, знішчыць стэрэатып беднай «хлопской» царквы і ўзвысіць прэстыж сваёй канфесіі.

Уніяцкая архітэктура ў выглядзе віленскага барока была новым павевам. Гэта быў уплыў каталіцкі, які вырас на каталіцкай глебе і развіўся пераважна ў беларуска-літоўскім каталіцкім храмабудаўніцтве. Тое, што ён адлюстраваўся і ва ўніяцкім дойлідстве сведчыць толькі пра жаданне будаўнікоў падкрэсліць царкоўнае адзінства з католікамі, а пераймальніцтва з’яўлялася духам часу [6, с. 111-112].

Віленскае барока – стыль, які панаваў у сярэдзіне XVIII стагоддзя на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Розныя даследчыкі давалі гэтаму стылю розныя назвы – беларускае барока, базыльянскаt барока. Некаторыя польскія даследчыкі для храмаў гэтага стылю сталі выкарыстоўваць тэрмін «ракако».

Архітэктурна-мастацкая сістэма віленскага барока атрымала распаўсюджванне ў другой палове XVIII стагоддзя дзякуючы дзейнасці выпускнікоў архітэктурнага аддзялення Віленскага універсітэта і найбольшая канцэнтрацыя помнікаў гэтай галіны барока было засяроджана ў Вільні.

Эпоха сталага і позняга барока, якая прыпадае на другую палову XVII - 80-я гады XVIII стагоддзя, адзначаецца чляненнем фасадаў, увядзеннем ляпніны, архітэктурныя дэталі становяцца лёгкімі і вытанчанымі, бязвежавыя базілікі змяняюць двухвежавымі, якія становяцца найбольш характэрнымі для беларускага барока. Падобны варыянт таксама шырока выкарыстоўваўся ў культавай архітэктуры Венгрыі, Славакіі і Польшчы, але вытокі двухвежавых храмаў у Беларусі ўзыходзяць да абарончых будынкаў беларускай готыкі. Вежы падтрымлівалі дынаміку мас, уласцівую новаму стылю, і акцэнтаваў увагу на галоўным фасадзе. Паступова двухвежавыя фасады-кулісы, як самастойны трохмерны аб'ём, засланіў сабой агульную кампазіцыю збудавання. Падобнае рашэнне бачна ў архітэктуры брыгіцкага касцёла ў Гродне (1642-1651), дзе паўкруглая апсіда зліваецца ў адзіны аб'ём з нефам. Фасад вырашаны ў выглядзе вузкага двухвежавы аб'ёму з пяцічасным чляненнем, уласцівым барочнай архітэктуры. Вежы маюць адзін ярус і не ўзвышаюцца над франтонам [4, с. 6-7].

Пабудовы «бедных» ордэнаў, асабліва кармелітаў, бернардынцаў, дамініканцаў і францішканцаў, былі надзвычай распаўсюджаны ў ВКЛ, характарызаваліся вялікай разнастайнасцю архітэктурных тыпаў у межах позняга барока. Мастацкі аналіз архітэктуры і стылістычных асаблівасцей многіх цэркваў паказвае, што дакладных паўтораў і падабенстваў няма – ёсць толькі актуальныя і адпаведныя новаўвядзенні.