Уводзіны
1 Праблема колерабачання мастацкага тэксту
1.1 Распрацоўка пытання колерабачання ў мастацкім тэксце ў навуковай літаратуры
1.2 Сістэма колеру і святлоабазначэння мастацкага твора
2 Семантычныя палі “колер” і “святло” ў мове твораў Я. Коласа
2.1 Паняцце семантычнага поля
2.2 Семантычная структура калароніма
2.3 Колерапіс як сродак стварэння мастацкай вобразнасці ў мове твораў Я. Коласа
Заключэнне
Спіс выкарыстаных крыніц
Уводзіны
У сучаснай лінгвістыцы існуе погляд на мову, як на з’яву, у першую чаргу, этнакультурную, як на сродак вылучэння этнасу сярод іншых гістарычных супольнасцей. Істотнае значэнне ў гэтым кантэксце мае сістэма колераабазначэння, што даследуецца праз мову мастацкіх твораў. Колер выступае сродкам спасціжэння рэчаіснасці, моўнай карціны свету мастака. Л. Міронава адзначае, што “ля вытокаў культуры колер быў раўназначны слову, гэта значыць, служыў сімвалам разнастайных прадметаў і паняццяў” [1, с. 138]. Так узнікае адметная знакавая сістэма колеру
Аналіз мовы кожнага аўтара дазваляе не толькі выявіць адмысловыя мастацкія прыёмы, але і зразумець асобу аўтара, а гэта дапамагае лепш засвоіць ідэйную скіраванасць пэўнага твора. У апошні час праблема мовы мастацкага тэксту знаходзіць усё больш шляхоў вырашэння. Пры лінгвістысчным аналізе адна з самых вызначальных пры характарыстыцы ўспрымання свету – колеравая лексіка, бо часта колер не толькі рэалізуе вялікія выяўленчыя магчымасці, але і выступае сімвалам нацыянальнай ці агульначалавечай культуры.
“Колер – адзін з выяўленчых сродкаў мастацтва, заснаваны на прыродзе зрокавых адчуванняў і які садзейнічае адлюстраванню разнастайнасці прадметнага свету ва ўсім яго каляровым багацці. Колер валодае і вялікімі выяўленчымі здольнасцямі, якія дазваляюць перадацьэмацыянальна-сэнсавы настрой мастацкага твора. Выкарыстанне колеру ў мастацкім творы залежыць ад многіх фактараў; ён служыць найважнейшым кампанентам мастацкага вобраза” [2, с. 11]
“Мова колеру” – знакавая сісітэма. Кожны колер мае сваё значэнне. Колер можа атрымліваць свае значэнні разнастайнымі шляхамі: паводле аналогіі з аб’ектамі і з’явамі, паводле асацыяцыі з любымі адчуваннямі і эмоцыямі, паводле прынцыпу атаясамлівання з абстрактнымі паняццямі, а таксама непасрэдна-пачуццёвым шляхам. Такім чынам, колер заўсёды для нас нешта абазначае.
Разам з тым майстры слова, звяртаючыся да агульнамоўных значэнняў і адносінаў слоў, пераасэнсоўваюць іх, спрыяюць пашырэнню лексіка-семантычнай групы і ствараюць уласную колеравую карціну свету. Праблеме колераабазначэння ў паэтычных творах прысвечана нямала даследаванняў. На нашу думку, выкарыстанне колераабазначэнняў у лірыцы Якуба Коласа таксама заслугоўвае ўвагі, паколькі колеравая гама яго вершаў насычаная і яскравая.
Як зразумець мову колеру? Адказ на гэтае пытанне паспрабуем знайсці ў лірыцы Якуба Коласа. Паэт выкарыстоўвае вобразы-колеры пры стварэнні партрэтных характарыстык персанажаў, у выяўленні эмацыянальна-псіхалагічнага аблічча героя, у выяўленні душы прыроды.
[...]
1 Праблема колерабачання мастацкага тэксту
1.1 Распрацоўка пытання колерабачання ў мастацкім тэксце ў навуковай літаратуры
Катэгорыя колеру і святла звязана з псіхічнай і эмацыянальнай сферай пісьменніка, глыбіннымі тэкставымі мікраструктурамі. Каларыстычная лексіка, будучы пэўнай знакавай сістэмай, выступае ў мастацкім тэксце як своеасаблівая вербальна-эстэтычная парадыгма, што адлюстроўвае спецыфіку аўтарскага светаўспрымання. Выкарыстанне паэтам колеравай і светлавой лексікі, творчае пераасэнсаванне яе семантычнага патэнцыялу з’яўляецца важным элементам дасягнення мастацкай вобразнасці і выразнасці.
Бачанне свету ў колеры – адно з найбольш моцных чалавечых адчуванняў. Неабходна таксама звярнуць увагу на тое, што ў свядомасці чалавека лёгка запамінаюцца фарбы, зрокавае ўяўленне колеру няцяжка выклікаць, назваўшы адпаведнае слова. Таму моўныя сродкі абазначэння колеру, даступныя не толькі розуму, але і пачуццю, валодаюць вялікімі выяўленчымі магчымасцямі.
Выбар каларатываў характарызуе час працы мастака. Да гэтага трэба дадаць, што і светапогляд мастака выяўляецца ў мастацкім творы праз слова, выбар і ўжыванне якога вызначае як творчасць мастака, яе адметнасць ад іншых, так і яго творчую асобу. Мэтай артыкула з’яўляецца даследаванне пытання распрацоўкі колерабачання мастацкага тэксту ў навуковай літаратуры. Пры гэтым выкарыстаны даследчы, апісальны метады. Прадметам даследавання выступілі колеранайменні (каларонімы і люксонімы).
Колеравую і светлавую лексіку (каларонімы і люксонімы) для зручнасці даследавання мэтазгодна аб’яднаць у адпаведныя семантычныя палі “Колер” і “Святло” [4, с. 5]. Вызначэнне спецыфікі ўжывання колеравай і светлавой лексікі, аб’яднанай у асобныя семантычныя палі, з пункту гледжання этна-, псіха-, тэралінгвістыкі, мэтазгодна правесці на матэрыяле мовы пісьменніка, які ў сваіх творах імкнуўся да адлюстравання найлепшых нацыянальных асаблівасцяў свайго народу (этнасу).
Цікаваць да колеру ўзнікала яшчэ ў антычнасці. Арыстоцель, Платон, Геракліт і іншыя філосафы імкнуліся зразумець яго прыроду, асэнсаваць сімвалічны характар светабачання, колераабазначэння. Пазней колер стаў аб’ектам даследавання фізікі, мастацтвазнаўства, мовазнаўства. Вывучэнне функцыянавання колеру з пункту гледжання розных галін навукі мае істотнае значэнне для разумення лінгвістычнай сутнасці калароніма. Напрыклад, аптычная, тэрмічная характарыстыкі колеру, якія разглядаюцца ў фізіцы, служаць асновай для выяўлення моўных асаблівасцяў няўласных якасцяў колеру ў мастацкім творы [5].
[...]
2 Семантычныя палі “колер” і “святло” ў мове твораў Я. Коласа
2.1 Паняцце семантычнага поля
Добра вядома, што ў сучаснай лінгвістыцы паняцце семантычнай прасторы інтэрпрэтуецца як сума моўных сродкаў, аб'яднаных іх падабенствам і функцыямі. Пытанне вызначэння тэрміна “поле” звязана з рознымі тэрмінамі пры вызначэнні яго асновы. Большасць даследчыкаў пры вызначэнні паняцця поля ўлічваюць два фактары, перш за ўсё, знешні і чыста лінгвістычны фактар. Першы злучаны з катэгорыямі логікі і разуменні ў слоўнікавай класіфікацыі. Першы набор слоў, заснаваны на катэгорыі логікі і без выкарыстання тэрміна “поле” (да з’яўлення семантычнага поля), быў адлюстраваны ў ідэалагічных слоўніках, складзеных моўнымі матэрыяламі [17, c. 22].
На думку А. А. Уфімцава, лінгвістыка аказала вялікі ўплыў на фарміраванне паняцця прасторы ва “ўнутранай форме мовы”, распрацаванага В. Гумбальтам у 20–30-я гады XX стагоддзя з мэтай раскрыцця яго знешняй сутнасці. Такім чынам, на ўсіх этапах развіцця тэорыі семантычнага поля мы выяўляем, што пазалінгвістычны падыход да вызначэння асновы поля перавешвае лінгвістычны падыход. Тым не менш, лінгвістычныя фактары таксама прымаюцца да ўвагі, таму што значэнне, якое з’яўляецца асновай для вызначэння вобласці, заснавана на рэаліях сацыяльнага існавання і чалавечага досведу [18, c. 22-24].
Абмежаванасць тыпаў лінгвістычных палёў вызначаецца не толькі лінгвістычнымі і лінгвістычнымі фактарамі, але і “лінгвістычнай” канцэпцыяй лінгвістычнага фактару. Перш за ўсё, структура значэння слоў, граматычная фармалізацыя, функцыі моўных сімвалаў, якія класіфікуюцца як “шматварыянтныя” моўнага фактару. Па-другое, таксама прымаецца да ўвагі семантычная карэляцыя паміж структурнымі кампанентамі, складанасцю кампанентаў пры фармаванні поля. Экстралінгвістычны падыход вызначае тыпы палёў, якія могуць быць класіфікаваны як тэматычныя групы ў лінгвістыцы.
Як правіла, калі гаворка ідзе аб тэматычных групах, група слоў, якія прадстаўляюць пэўную прадметную вобласць, гэта значыць элементы такіх груп, аб'ядноўваецца на аснове дэнататыўнай агульнасці. Такія палі могуць уключаць імёны членаў чалавечага цела, імёны птушак і жывёл. Даследнікі лічаць, што падзел такіх груп заснавана на нелінгвістычных крытэрах, таму няма агульнай семантычнай прыкметы для слоў, якія належаць да такой групы. Тэрмін “семантычнае поле” выкарыстоўваецца для абазначэння набору лексічных адзінак, якія аб’ядноўваюцца на аснове прынцыпу семантычнай агульнасці. Семантычная агульнасць ставіцца да падабенства адзінак у вызначанай вобласці ў вызначаных семантычных пластах і агульным семантычным асаблівасцям іх камунікатыўных ці структурных функцый [18, с. 54-55].
[...]
Заключэнне
Такім чынам, аналізуючы пытанне распрацаванасці колерабачання мастацкага тэксту ў навуковай літаратуры, можна зрабіць наступныя высновы: праблема колерабачання мастацкага тэксту існуе і распрацоўваецца айчыннымі і замежнымі вучонымі. Усебаковы аналіз колераабазначэнняў дазваляе асэнсаваць глыбінныя мікраструктуры, якія істотна пашыраюць яго семантычную прастору, а механізм рэалізацыі мастацкіх прыёмаў павінен адбывацца з улікам жанравых адметнасцяў твора. Колер – з’ява складанае, мае свае нацыянальныя асаблівасці ў залежнасці ад гісторыі, культуры, традыцый таго ці іншага народа. У мастацкім творы колер не толькі садзейнічае стварэнню вобразнасці: у семантычных інтэрпрэтацыях каляровых намінацый мастацкія тэксты зъяўляюцца важнай крыніцай інфармацыі, пашыраюць спалучальныя магчымасці колераазначэнняў, а кантэкст як састаўная частка тэксту садзейнічае рэалізацыі семантычнага патэнцыялу колераазначэнняў. Моўную семантыку колеру можна ахарактарызаваць як сукупнасць каляровых канцэптаў, якая ўтвараецца як кагнітыўным кампанентам, так і вербальным кампанентам колераабазначэння ( існуючым па-за тэкстам) , якія складаюць матэрыяльную базу двух планаў, т. е. адносіны паміж тым, што непасрэдна намалявана, і тым, што ў ім выяўлена. Эстэтычную функцыю ў мове рэалізуюць ацэначна-семантычныя значэнні адзінак, якія адрозніваюцца сваёй разнастайнасцю. Каляровы вобраз ў мастацкім тэксце выяўляе агульную эмацыйную афарбоўку сітуацыі або з’явы, ён стымулюе ў чытача цэлы шэраг асацыяцый. Каляровыя адчуванні перадаюцца з дапамогай пэўных моўных адзінак: лексем, свабодных словазлучэнняў, фразеалагізмаў. Стылістычныя сродкі (метафары, параўнанні, метаніміі, эпітэты і г. д.) дапамагаюць аўтару мастацкага тэксту выбудаваць каляровы вобраз.
Семантычнае поле ўяўляе сабою спосаб адлюстравання аб’ектыўнай рэальнасці, складанай сістэмы ўзаемасувязяў яе аб’ектаў. Сістэма семантычнага поля ёсць спосаб арганізацыі мадэлі рэальнага асяроддзя. Адзінкі лексіка-семантычнага поля аб’яднаны такім чынам, што ўяўляюць сабой іерархічную структуру, арганізаваную ва ўзаемазвязаныя семантычныя прасторы, семантычныя сеткі, суадносныя з пэўнымі канцэптуальнымі сферамі. Для вызначэння семантычнага поля можна паказаць шэраг апазнавальных прыкмет: 1) пашыранасць, сэнсавая атракцыя; 2) цэласнасць; 3) спарадкаванасць; 4) узаемавызначальнасць элементаў, калі кожны элемент поля прылягае да суседняга; 5) паўната; 6) адвольнасць і размытасць межаў; 7) бесперапыннасць. Для семантычнага поля таксама характэрны прынцып выдзялення цэнтра і перыферыі. У семантычным полі прадстаўлена як мінімум 3 вымярэнні: сінтагматычнае, парадыгматычнае і асацыятыўна-дэрывацыйнае. Можна канстатаваць поліфункцыянальнасць колеравай сімволікі.
[...]
1. Миронова, Л.Н. Цветоведение / Л.Н. Миронова. – Минск : Асвета, 1984.– 231 с.
2. Бабіч, Ю.М. Семантычныя палі “Колер” і “Святло" ў мове твораў Я. Коласа: Аўтарэф. дыс. на атрыманне вучонай ступені канд. філал. Навук/ БДУ. - Мінск : 1999. – 17 с.
3. Кульпина, В. Г. Лингвистика цвета: термины цвета в польском и русском языках / В.Г. Кульпина // фак. Иностр. Яз. МГУ им. М. В. Ломоносова. – М. : Моск. лицей, 2001. – 470 с.
4. Бабіч, Ю. М. Колеравая і светлавая эстэтыка ў мове твораў Я. Коласа: Манаграфія / Ю. М. Бабіч. – Віцебск : УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2002. – 127 с.
5. Бароўская, І. А. Да пытання распрацоўкі колерабачання мастацкага тэксту ў навуковай літаратуры [Электронный ресурс] / І. А. Бароўская // Актуальные проблемы медицины : сб. науч. ст. Респ. науч.-практ. конф. с междунар. участием, посвящ. 25-летию основания учреждения образования «Гомельский государственный медицинский университет», Гомель, 5-6 нояб. 2015 г. / Гомел. гос. мед. ун-т ; редкол. : А. Н. Лызиков [и др.]. – Гомель : ГомГМУ, 2016. – С. 51–53.
6. Дерибере, М. Цвет в деятельности человека : научное издание / М. Дерибере. – сокр. пер. с фр. А. М. Григорьева; предсл. А. Щипанова. – М. : Стройиздат, 1964. – 183 с.
7. Агостон, Ж. Теория цвета и ее применение в искусстве и дизайне / Ж. Агостон. – М.: Мир, 1982. – 184 с.
8. Бахилина, Н. Б. История цветообозначений в русском языке / Н. Б. Бахилина. – М. : Наука, 1975. – 292 с.
9. Лапацінская, В. Колеравыя функцыі эпітэтаў ў творчасці паэтаў 60-сятнікаў / В. Лапацінская // Беларуска-руска-польскае супастаўляльнае мовазнаўства : зб. навуковых арт. 7 Міжнародная навук. канф. – Віцебск, 2006. – С. 410 – 412.
10. Бабіч, Ю. М. Да праблемы даследаванняў колераабазначэнняў у сучаснай лінгвістыцы / Ю. М. Бабіч. – [Электронны рэсурс] – Рэжым доступу : https://rep.vsu.by/bitstream/123456789/15590/1/135-136.pdf
11. Новиков, Ф.Н. Роль цветообозначений в конструировании художественного текста / Ф. Н. Новиков. – Ярославский педагогический вестник. – 2011. – №2. – С. 215
12. Кронгауз, М.А. Семантика: Учебник для студ. лингвистов фак. высш. учебн. заведений / М.А. Кронгауз. – 2-е изд., испр. и доп. – М. : Академия, 2005. – 352 с.
13. Абакумова, О.Б. Семантика цвета в русских и английских фразеологизмах и пословицах с колоративами / О.Б. Абакумова. – [Электронны рэсурс] – Рэжым доступу : https://cyberleninka.ru/article/n/semantika-tsveta-v-russkih-i-angliyskih-frazeologizmah-i-poslovitsah-s-kolorativami
14. Вежбицкая, А. Язык. Культура. Познание: Пер. с англ. Отв. ред. и сост. М. А. Кронгауз, вступ. ст. Е. В. Падучевой. / А. Вежбицкая. – М: Русские словари, 1996. – 411 с.
15. Шелепова, Н.В. Когнитивный и семантический аспекты английских цветообозначений / Н.В. Шелепова // Вопросы когнитивной лингвистики. –2005. – № 2. – С. 72–76.
16. Василевич, А.П. Цвет и его название: развитие лексики цветообозначений в современной России / А.П. Василевич, С. С. Мищенко, С. Н. Кузнецова // Вестник РФФИ. – № 1. – М., 2001. – С. 78 – 84.
17. Щур Г.С. Теория поля в лингвистике / Г. С. Щур. –М. : Наука. 1983. – 223 с.
18. Уфимцева, А.А. Типы словесных знаков / А.А. Уфимцева. – М. : Наука, 1974. – 205 с.
19. Новиков, Л. А. Семантика русского языка / Л. А. Новиков. – М. : Высшая школа, 1982. – 321 с.
20. Денисов, П.Н. Лексика русского языка и принципы ее описания / П. Н. Денисов. – М.: Русский язык,1993. – 332 с.
21. Бабаед (Струц), І. А. Паэтычны слоўнік колеравобразаў мовы беларускай паэзіі першай трэці ХХ ст. / І. А. Бабаед // Весн. Віцеб. дзярж. ун-та. – 2008. – № 3. – С. 57–62.
22. Азнаурова Э.С. Прагматика художественного слова / Э. С. Азнаурова. – Ташкент: Слово, 1988. – 214 с.
