Катэгорыя страху у аповесцях Ю. Станкевича Курсовая работа (проект)

Вызначэнне, як вядома, гэта тлумачэнне, якое заклікана раскрыць змест, сэнс чаго-небудзь. Паколькі “страх” можна аднесці да паняццяў ірацыянальнага плана, то даць дакладнае, адназначнае вызначэнне яго, на наш погляд, уяўляецца цяжкім. Што пацвярджае праведзены намі аналіз разнастайнай навуковай, даведачнай і іншай літаратуры. Так, напрыклад, выбітны рускі філосаф Н.А. Бярдзяеў піша: “Страх ляжыць у аснове жыцця гэтага свету. Існаваў terror antiquus, старажытны страх. Трэба сказаць — жах. На жаль, па-руску няма слова, адпаведнага нямецкаму аngst і французскаму angoisse... Арганізм чалавека у значнай ступені пабудаваны для абароны. Барацьба за існаванне, якой поўнае жыцце, мяркуе страх... Трэба адрозніваць страх жывельны, звязаны з ніжэйшымі станамі жыцця, і страх духоўны, звязаны з вышэйшымі станамі. Псіхалагічна страх есць заўседы страх перад пакутамі” (цыт. па [8, c.97]). Далей Мікалай Аляксандравіч кажа пра тое, што “страх есць вынік разарванасці, асобнасці, адчужанасці, пакінутасці” — у яго разуменні гэта аддаленасць чалавека ад бога. З пункту гледжання ўспрымання чалавека як сацыяльнагй істоты можна сцвярджаць, што страх выпрабоўваецца чалавекам, якому не на каго абаперціся ў момант небяспекі (гэта значыць, ен адчувае сябе аддзеленым ад іншых, пакінутым і г.д.).

Такім чынам, можна сказаць, што страх — гэта эмацыйны стан, які адлюстроўвае ахоўную біялагічную рэакцыю чалавека або жывелы пры перажыванні імі рэальнай ці ўяўнай небяспекі для іх здароўя і дабрабыту. Такім чынам, для чалавека як біялагічнай істоты ўзнікненне страху не толькі мэтазгодна, але і карысна. Аднак для чалавека як сацыяльнай істоты страх часта становіцца перашкодай для дасягнення пастаўленых ім мэтаў.

Разгляд дадзенага паняцця праз прызму слоўнікавай літаратуры дае нам наступную карціну. У.І. Далеь: “Страхъ — запал, боязь, нясмеласць, мацней за небяспеку, трывожны стан душы адъ спалоху, ад ўяўнага бедства... Прадмет які нараджае страхъ... Навальніца, пагроза або пострах, пакорлівасць застрашанага, паслухмянасць; усведамленне адказнасці... Шмат, безъ колькасці, незлічона, прорва і г.д.” [1, c.106].

Савецкі энцыклапедычны слоўнік трактуе страх так: “Страх — адмоўная эмоцыя ў сітуацыі рэальнай ці ўяўнай небяспекі. Як філасофскае паняцце ўведзен С. К’еркегор, адрозніваюць эмпірычны страх — боязь перад канкрэтнай небяспекай, і неўсвядомлены метафізічны страх — тугу, спецыфічную для чалавека. У некаторых філасофскіх тэорыях страх разглядаўся як прычына ўзнікнення рэлігійных вераванняў (Лукрэцый, Д. Юм, П. Гольбах, Л. Феербах і інш.)”.

Нельга не адзначыць, што ў сваіх творах Ю. Станкевіч таксама звяртаецца да страху біялагічнага, звязанага з клопатамі за свае жыцце і здароўе. Так, прывядзем у якасці прыкладу ўрывак з аповесці “Прузі”:

— Чаму вы лічыце, што з ружжом мне будзе лепш? - спытаў ен.

Настаўнік Мазур быццам крыху збянтэжыўся.

— Вы ведаеце, што за вамі сочаць? Тут цяпер шмат рознай набрыдзі.

Як мы можам бачыць, гэты страх персанажаў цалкам рэальны, і маецца на ўвазе, што сочаць нейкія канкрэтныя людзі. З гэтага вынікае, што перамагчы гэты страх таксама можна з дапамогай цалкам матэрыяльнага прадмета — зброі.

Неабходна адзначыць, што біялагічны страх таксама можа быць выяўлены ў форме страху перад невядомым. Прыведзем прыклад з аповесці “Прузі”:

— Вы тут новы чалавек, — сказаў настаўнік Мазур. — На вас звяртаюць увагу, бо вы нешта шукаеце ў рэчцы.

— Дык што з таго? — спытаў Ліневіч.

— Людзі не выносяць нязвыклае. А тут яшчэ інфляцыя, радыенукліды. Людзі нервуюцца, няўпэўнены ў будучым, п’юць. Шмат злачынцаў, бадзяг, прыхадняў. Некаторыя амаль вар’яты.

Як мы можам бачыць, у дадзеным выпадку страх праяўляюць жыхары вескі. Яны заўважылі, што даследчык вывучае раку, яе стан. Так як яны з’яўляюцца людзьмі недастаткова адукаванымі, яны пачынаюць будаваць мноства здагадак, сярод іх таксама есьць самыя неверагодныя. Аднак усе яны звязаны з адным — людзі баяцца, што рака настолькі дрэнная, што можа нанесці шкоду іх здароўю. Такім чынам, прырода такой боязі — біялагічная. Для таго, каб абстрагавацца ад “небяспечнай” рэчаіснасці, у якой таксама есць радыяцыя, як кажа адзін з персанажаў, сяляне пастаянна п’юць. Як мы можам бачыць, для іх гэта з’яўляецца своеасаблівым спосабам барацьбы са страхам.

Цікавасць уяўляе выпадак ў апавяданні “Прузі”, дзе Мазур звязвае страхі біялагічныя са страхамі сацыяльнымі:

— Справа ў тым, — дзіўна пачаў настаўнік Мазур, — што ў свеце існуюць сілы, якія накіраваны на тое, каб перасекчы нашы сувязі з Небам. Вы не задумваліся над тым, колькі ў нас апантаных, імі нехта нібы кіруе. І зноў жа ўсе гэтыя паморкі, нашэсці, паводкі, пажары, землятрусы і смерчы.

— І што?

— А тое, што за імі ідуць голад, войны і спусташэнні. Я вось знайшоў

У першай частцы даследавання мы ахарактарызавалі паняцце “страх” і пералічылі некаторыя класіфікацыі відаў страхаў. У самым шырокім сэнсе тэкст можна разглядаць як мэтанакіраванае выкарыстанне мовы, дэтэрмінаваных асаблівай ідэалагічна, нацыянальна-гістарычна і псіхалагічна абумоўленай ментальнасцю.

Далей мы разгледзели прычыны, якія спараджаюць пачуцце страху. Вывучаная літаратура дае разуменне таго, што на сенняшні дзень навукоўцам не ўдалося раскрыць да канца прычыны з’яўлення і развіцця фобій. Нягледзячы на гэта, існуюць канцэпты страхуб якія, у сваей большасці, супадаюць адзін з другім. Існуе таксама некалькі класіфікацый тыпаў страху. У нашым даследаванні мы абапіралися на канцэпцыю Ю.В. Шчарбатых, бо яна, на наш погляд, найбольш поўная і дакладная.

Разгледзеўшы эксплікацыю эмацыйнага канцэпта “страх” на вербальным узроўні тэксту мастацкага твора — узроўні плана выражэння, мы зрабілі выснову, што разнастайныя моўныя сродкі з’яўляюцца неад’емнай часткай непасрэднай і апасродкаванай эксплікацыі эмацыйнага канцэпта “страх” у літаратурнай традыцыі. Можна меркаваць, што дадзеная мадэль канцэпту “страх” з’яўляецца універсальнай для ўсіх твораў літаратурнага жанру, і выступае стылеўтваральным ядром літаратурнай традыцыі.

Таксама можна зрабіць выснову, што канцэптуальна-кагнітыўны падыход у лінгвістычных даследаваннях вельмі інфарматыўны пры вывучэнні мастацкага твора, бо мастацкі тэкст, які разглядаецца ў кантэксце канцэптуальнага аналізу, уяўляецца як выгляд матываваных і мэтанакіраваных сацыяльных зносін, складаны камунікатыўны знак, які ўвасабляе як індывідуальна-аўтарскую карціну свету, так і цэлую літаратурную традыцыю.

У практычнай частцы даследавання намі былі прааналізаваны розныя віды канцэпта страху ў творчасці Ю. Станкевіча. У ходзе аналізу было адзначана, што ў некаторых творах увесь тэкст працяты дасылкамі да пачуцця страху (“Прузі”), а ў іншых яны сустракаюцца адносна нячаста, як, да прыкладу, у апавяданні “Збіральнік страху”, нягледзячы на тое, што асноўная ідэя твора звязана напрамую з ідэяй, якой прысвечана наша даследаванне. Таксама было адзначана, што ў розных творах чашчыннасць звароту да таго або іншага выгляду страху таксама адрозніваецца: так, напрыклад, у апавяданні “Прузі” пераважае страх экзістэнцыяльны, і большую яго частку перажывае настаўнік Мазур; у аповесці “Бесапатам” страх, па большай частцы, з’яўляецца біялагічным.

Што датычыцца праявы канцэпта страху ў творах Ю. Станкевіча, то ен, як правіла, выяўляецца не з дапамогай прамых вербальных сродкаў, а праз шматлікія змястоўныя і кантэкстуальныя дасылкі.

Тэарэтычная значнасць даследавання заключаецца ў тым, што яго