Праблематыка апавяданняў Змятрука Бядулі Курсовая работа (проект)

Змітрок Бядуля стаяў у вытокаў беларускай дзіцячай літаратуры, яго творы і сёння з’яўляюцца неад’емнай часткай школьнай праграмы па беларускай літаратуры. 

Тэма дзяцінства ў яго творчасці займае важнае месца. Але трэба разглядаць яе з некалькіх бакоў. Па-першае, гэта дзяцінства самога пісьменніка, ўспаміны з якога знайшлі ўвасабленне ў многіх творах, асабліва ў аўтабіяграфічных. 

Разам з тым трэбы адзначыць, што праблема абяздоленага дзяцінства, цяжкасцей, якія выпадаюць на плечы дзяцей, была адной з асноўных тэм, якія аўтар закранаў у сваёй творчасці, асабліва ў дарэвалюцыйны перыяд. Каб больш дасканала зразумець, якім чынам Зм. Бядуля распрацоўвае тэму абяздоленага дзяцінства, больш падрабязна разгледзім некаьорыя творы. 

Многія апавяданні беларускага пісьменніка ў рэшце рэшт сталі хрэстаматыйнымі, напрыклад, «Пяць лыжак заціркі» (1912), «Малыя дрывасекі» (1914), «На каляды к сыну» (1913), «Вялікодныя яйкі» (1913), «Летапісцы» (1914). Апавяданні гэтыя – сапраўдныя дыяманты, залатыя зярняты, з якіх вырастала ніва новай беларускай літаратуры. Такія творы маглі б без прыўкрас упрыгожыць нават самую развітую літаратуру, якая мае шматвекавую гісторыю.

Калі мы будзем разглядаць апавяданні Зм. Бядулі ў ідэйна-тэматычным плане, то можам заўважыць, што тут выразна вылучаюцца два асноўных накірункі. Па-першае, як ужо адзначалася раней, гэта тэма загубленага дзяцінства. Найбольш яскрава яна прадстаўлена ў апавяданнях “Малыя дрывасекі”, “Тулягі”, “Пяць лыжак заціркі”. Усе гэтыя творы былі трапна названы беларускім літаратурным крытыкам М. Д. Смолкіным, які ў свій час выдаў манаграфію, прысвечаную творчасці З. Бядулі, “цыклам галодных навел”[7, с. 158]. Менавіта тут мы найбольш востра і яскрава адчуваем гучны пратэст пісьменніка-гуманіста, якім быў Зм. Бядуля, супраць бязрадаснага дзяцінства і, тым больш, сацыяльна-грамадскіх умоў, з-за якіх дзяцей пазбаўляюць шчасця. 

Аналізуючы гэтыя творы, не цяжка прыйсці да высновы, што абставіны, ў якія ставіць пісьменнік сваіх герояў, асабліва ў творах дарэвалюцыйнага перыяду, драматычныя, а іншы раз і ўвогуле трагічныя.

Напрыклад, разглядаючы апавяданне “Малыя дрывасекі”, чытач не можа застацца раўнадушным да падзей, якія там апісваюцца. Абставіны тут сапраўлы трагічныя: у снежнай завірусе гінуць малыя галодныя дрывасекі Цішка і Халімон. 

У 20-я гады выходзяць тры зборнікі апавяданняў 3. Бядулі: «На зачарованых гонях» (1923), «Апавяданні» (1926) і «Танзілія» (1927). Зборнік «Дэлегатка» (1928) паўтарае ранейшую кнігу «Апавяданні». 

Цікава разгледзець у кантэксце дадзенага пытання апавяданне “Гармонік плакаў”, якое вышла ў свет ў 1912 г. Як мы бачым, яно адносіцца да дарэвалюцыйнага перыяду творчасці беларускага пісьменніка, калі ён амаль не бачыць аніякай прасветліны у сялянскім жыцці, у іх працы і нават дхоўным існаванні чалавека.

Галоўны герой дадзенага апавядання – Крывы Саўка. У апавяданні чытаем: “Малады дзяцюк, але надта брыдкі: твар рабы, як мухамор, вочкі маленькія, як у мышкі, а ў прыдатак яшчэ аднаклубы і падхрамваў” [20, с. 315]. Менавіта знешнасць і становіцца прычынай адзіноцтва героя. Між тым аўтар адзначае, што нават у такога чалавека, знявечанага, скалечанага чалавека ёсць сэрца, таму меў ён няшчасце, па словах аўтара, палюбіць маладую дачку свайго суседа. Пры гэтым падкрэслена, што для такога калекі, як ён, палюбіць – няшчасце вялікае. 

Саўка пакутуе ад сваіх пачуццяў, але разам з тым ўсё ж на штосьці спадзяецца. Усё ускладняецца тым, што пры прыроднай брыдкасці душу ён мае чулую, багатую. Але ад гэтага яго душэўныя нягоды толькі ўзрастаюць, а Гануля, дачка суседа, нават глядзець на яго не хоча. 

Ва ўсім адзіноцтве героя ёсць толькі адна жывая істота, якая яго разумее і, здаецца, нават спачувае – гэта яго лахматы сабака.  

У «Танзіліі» (1926), адным з лепшых сваіх апавяданняў, пісьменнік малюе вобраз прыгнечанай, занядбанай татаркі Танзіліі. Яна бяздзетная і ад гэтага пакутуе. Вінаваты яе муж Мунька. Танзілія перадустае перд чытачом беднай жанчынай, якая, нягледзячы на тое, што ў яе ёсці муж, які побач, адчувае сябе адзінока. Тэма адзіноцтва сквазным матывам прасочваецца у дадзеным апавяданні. 

Увогуле атрымоўваецца, што Танзілія не можа мець дзяцей, а гэта значыць, не можа выканаць галоўнае прызначэнне жанчыны. У спалучэнні з прыгнётам і пачуццем усеагульнага няшчасця, Танзілія прадстаўляецца нам адзінокай няшчаснай жанчынай, якой мы спачуваем. Разам з пачуццём адзіноты Танзілія адчувае зайздрасць да ўсяго жывога, што можа мець патомства. Яна нават зайздросціць жабрачцы Зосі, што мужыка не мае, але тым не менш кожны год нараджае новае дзіця. 

Падводзячы вынікі дадзенаму даследванню творчасці З. Бядулі, хацелася б яшчэ раз падкрэсліць, што яна вылучаецца разнастайнасцю тэм, вобразаў, ідэй. Безумоўным з’яўляецца і той факт, што ідэйна-тэматычны змест творай дарэвалюцыйнага і паслярэвалюцыйнага перыядаў значна адрозніваюцца. У больш позніх творах з’яўляецца больш аптымізму, жыццёсцвярджальных матываў і ідэй. Шмат у творчасці гэтага беларускага пісьменніка і міфалагічных, казачных матываў. Правёўны аналіз твораў па актуальных для дадзенай работы пытаннях, мы прышлі да наступных высноў. 

У творчасці З. Бядулі можна вызначыць некалькі напрамкаў, у якіх працаваў пісьменнік. Ён пісаў для дзяцей і пра дзяцей. Увогуле яго творы дарэвалюцыйнага перыяду адзначаны пессімізмам, драматычнасцю і нават трагічнасцю. 

“Маленькія дрывасекі”, “Пяць лыжак зацірк”, “Велікодныя яйкі” – усе гэтыя творы адзначаны пэўным песімізмам. Тэма абяздоленага дзяцінства даволі востра стаіць для пісьменніка, які стаяў у вытокаў беларускай дзіцячай літаратуры. 

Але разам з тым нельга не адзначыць, што многія яго творы змяшчаюць цеплыню і пяшчоту, з якой аўтар ставіцца да дзяцей.Менавіта таму і сёння ў нашай школе творы З. Бядулі лічацца классікай і хрэстаматыйнай літаратурай, якую абавязкова трэба вывучаць дзецям ужо з сярэдняга школьнага ўзросту. 

Канфлікт пакаленняў у творчасці З. Бядулі можна разглядаць з розных пазіцый. Дадзеная тэма яскрава раскрываецца аўтарам у шэрагу апавяданняў, а таксама ў вядомым рамане “Язэп Крушынскі”. 

Адвечная тэма канфлікту дзяцей і бацькой, прадстаўнікоў новага светапогляду і старога раскрываецца ў творчасці многіх аўтараў. Але, прааналізаваўшы творыЗ. Бядулі, мы бачым, што беларускі пісьменнік акцэнтуе ўвагу чытачоў на тым, што часта не толькі бацькі з іх традыцыйнымі поглядамі, але і дзеці могуць быць ініцыятарамі канфліктаў, выступаць як людзі, не здольныя да ўдзячнасці, як гэта бачна на прыкладзе апавядання “На каляды к сыну”. 

Падводзячы вынікі, падкрэслім, што цікавасць З. Бядулі да гэтай тэмы акрэслена ўвогуле цікавасцю да агульначалавечай праблематыкі і праблем чалавека ў жыцці. Адзіноцтва, якое раскрываецца ў творах З. Бядулі, мае сваю адметнасць.