Уводзіны
На працягу некалькіх стагоддзяў Тэўтонскі Ордэн уяўляў сабой магутную дзяржаву, якая праводзіла актыўную ўнутраную і знешнюю палітыку.
Палітыка Ордэна з моманту яго заснавання была агрэсіўнай. Не дзіўна, што тэўтоны настроілі супраць сябе ўсе суседнія плямёны і краіны, утым ліку Полацкае княства, што, у рэшце рэшт, прывяло да катастрафічнага паражэння ордэнскіх войскаў у бітве пры Грунвальдзе і паступовага згасанню Ордэна да XVI стагоддзя.
Паколькі мы жывем у краіне, тэрыторыя якой на працягу некалькіх стагоддзяўадчувала на сябе увесь жах вайны супраць крыжакоў-тэўтонаў знаходзіўся, даследаванне як гісторыі асабліва актуальна з пункту гледжання вывучэння гісторыі нашага краю.
Акрамя гэтага, гісторыя Тэўтонскага ордэна з'яўляецца неад'емнай часткай агульнаеўрапейскай гісторыі. Яна закранае самым непасрэдным чынам не толькі гісторыю самой Германіі, але і гісторыю Польшчы, Чэхіі, Аўстрыі, Літвы, Латвіі, Эстоніі, Венгрыі, Італіі а таксама краін СНД – Расіі, Украіны (у асаблівасці Заходняй Украіны) і Беларусі.
У апошні час у нашай краіне на розных узроўнях расце цікавасць да гісторыі, арганізацыі і дзейнасці духоўна-рыцарскіх ордэнаў, у тым ліку Тэўтонскага ордэна. Прадстаўленні нашых суайчыннікаў аб Тэўтонскім ордэнам абмяжоўваюцца ў большасці выпадкаў толькі невялікім фрагментам са школьнага курсу сярэднявечнай гісторыі пра варожым нападзе нямецкіх рыцараў-крыжакоў, з поспехам адлюстраваным воінамі Аляксандра Неўскага на Чудскім возеры 5 красавіка 1242 года.
Менавіта вышэйпералічаныя прычыны абумовілі заканамернасць выбару тэмы даследавання, яго навуковую актуальнасць і навізну.
Аб’ект даследавання: знешняя палітыка Полацкага княства, а прадмет – узаемаадносіны Полацка з Ордэнскай дзяржавай у XIII-XIV стст.
Мэта работы: ахарактарызаваць узаемаадносіны Полацкага княства з Ордэнскай дзяржавай у XIII-XIV стст.
Для рашэння дадзенай мэты былі пастаўлены наступныя задачы:
1. Разглядзець спецыяльную літаратуру і гістарычныя крыніцы па даследуемай праблеме.
2. Паказаць гісторыю з'яўлення духоўна-рыцарскіх ордэнаў ў Прыбалтыцы і пачатковы этап узаемаадносін з Полацкам (XI – першая палова XIII стст.).
3. Прааналізаваць Дагавор 1229 года Полацка з Рыгай.
4. Выявіць узаемаадносіны Полацка з ордэнскімі тэрыторыямі ў другой палове XIII – XIV стст.
Велізарную ролю ў даследаванні адыгралі лагічныя (аналіз, сінтэз) і спецыяльныя гістарычныя (гісторыка-генетычны і структурны) метады.
Важным аспектам працы з'яўляецца навізна, якая характарызуецца сістэматызацыяй інфармацыі пра ўзаемаадносіны Полацка з Ордэнскай дзяржавай у XIII-XIV стст.
1 Гістарыяграфія і крыніцы
Узаемаадносіны Полацкага княства з Ордэнскай дзяржавай у XIII-XIV стст. сталі прадметам увагі шматлікіх даследчыкаў. Упершыню дадзеная тэма была разгледжана ў гістарычных крыніцах вызначанага перыяду – Вялікая хроніка аб Польшчы, Русі і іх суседзях (XI-XIII стст.) [6], дакументальныя помнікі старажытнарускага права [12] і Хроніка Лівоніі (Хроніка Генрыха Латвійскага) [21].
Вялікая хроніка аб Польшчы, Русі і іх суседзях (XI-XIII стст.) уяўляе сабой першы рускі пераклад адной з найбуйнейшых польскіх сярэднявечных хронік, мала вядомай у савецкай гістарычнай літаратуры. Хроніка – каштоўна крыніца па гісторыі Польшчы і Старажытнай Русі XI-XIII стст., Унікальны помнік барацьбы прускага, літоўскага, польскага і рускага народаў за незалежнасць супраць крыжакоў і мангола-татарскіх полчышчаў –
змяшчае таксама важныя звесткі аб падзеях палітычнага жыцця Еўропы той эпохі. Выданне забяспечана прадмовай і шырокімі каментарамі.
Хроніка Вялікай Польшчы адлюстравае у сабе дзве прыступкі развіцця гістарычнай думкі XIII і другой паловы XIV ст. Яна – крыніца як перыяду феадальнай раздробненасці, так і далейшага этапу, звязанага з адзінствам краіны часоў Казіміра Вялікага. Але перш за ўсё яе значнасць вялікая таму, што гісторыя XIII ст., напісаная непасрэднымі відавочцамі, запаўняе прабелы, якія ўтварыліся паміж хронікай Вінцэнта Кадлубка і сачыненнямі наступных стагоддзяў. Хроніку можна па праве лічыць найбуйнейшым творам сярэднявечнай польскай гістарыяграфіі.
Другі выпуск шасцітомнага выдання помнікаў старажытнарускага права ўтрымлівае важныя звесткі аб прававых асновах Галіцка-Валынскай Русі,Смаленскага княства, Вялікага Ноўгарада і Пскова. Менавіта ў дадзеным томе ўтрымліваецца тэкст «Смаленскай гандлёвай праўдай» 1229 года.
«Хроніка Лівоніі» («Хроніка Генрыха Латвійскага») – манускрыпт Генрыха Латвійскага, які апісвае гістарычныя падзеі ў Лівоніі і навакольных краінах у перыяд з 1180 па 1227 год. Хроніка з’яўляецца важнай крыніцай інфармацыі аб тым, як праходзілі першыя этапы хрысціянізацыі народаў ва ўсходняй Прыбалтыцы.
Аўтар хронікі, Генрых Латвійскі – хрысціянскі місіянер, які асабіста прысутнічаў у Лівоніі падчас апісаных падзей. Выхоўваўся пры двары князя-біскупа Альберта Рыжскага, у 1208 годзе быў пасвечаны ў святары і ў якасці місіянера латышоў і эстаў суправаджаў арцыбіскупа Філіпа Раусбургскага ў Ліфляндыю, дзе заснаваў парафію і памёр.
Сваім з'яўленнем «Хронікі», магчыма, абавязаны тым, што ў 1225-1227 Генрых быў прыстаўлены як перакладчык да папскага легата Вільгельма Мадэнсскага, які і запатрабаваў выкласці ўсю гісторыю хрысціянскай місіі на паперы. Вільгельм Мадэнскі, адзін з вядомых папскіх дыпламатаў, быў накіраваны ў Лівонію для вырашэння канфлікту і ўзаемных прэтэнзій з нагоды падзелу земляў паміж ордэнам мечаносцаў і каталіцкімі біскупамі Лівоніі.
Па зместу «Хроніка» у вядомай ступені тэндэнцыйная, адлюстроўвала ўсе падзеі толькі скрозь прызму інтарэсаў царквы, чыё знаходжанне ў Лівоніі ўяўляецца як найважнейшая падзея ў гісторыі краіны.
2 Гісторыя з'яўлення духоўна-рыцарскіх ордэнаў ў Прыбалтыцы і пачатковы этап узаемаадносін з Полацкам (XI – першая палова XIII стст.)
Духоўна-рыцарскія ордэны – арганізацыі рыцараў, якія ствараліся ў перыяд крыжовых паходаў у XI-XIII стагоддзяў пад кіраўніцтвам каталіцкай царквы, галоўным чынам для кантролю межаў хрысціянскага свету, абароны пілігрымаў на шляху ў Святую Зямлю, а таксама крыжовых, і іншых паходаў: супраць ісламу ў Святой зямлі, у Іспаніі або ў Турцыі, або супраць язычнікаў у Літве, у Эстоніі ці ў Прусіі з мэтай распаўсюджвання каталіцтва (пасля Рэфармацыі часам супраць пратэстанцтва). Пасля ордэны сталі больш свецкімі [1, с. 14-16].
У самым канцы кіеўскага перыяду гісторыі Русі на паўночна-заходніх яе межах з'явіўся новы сусед, прадпрымальны, ваяўнічы і агрэсіўны, з якім заходнім ўскраінах рускай зямлі прыйшлося весці ўпартую барацьбу на працягу трох стагоддзяў: лівонскія немцы.
Немцы з'явіліся ў Прыбалтыцы ў другой палове XII стагоддзя, калі нямецкія купцы заснавалі ў ніжнім цячэнні ракі Заходняя Дзвіна свае факторыі для гандлю з мясцовымі жыхарамі – лівамі, а таксама пачалі будаваць умацаванні для абароны ад магчымых нападаў з іх боку. Перыяд XII і XIII стагоддзя былі стагоддзямі нямецкага «Drang nach Osten», і хутка нямецкае насельніцтва ў Прыбалтыцы стала папаўняцца каланістамі з Германіі.
У канцы XII стагоддзя тут з'яўляецца першы нямецкі біскуп Мейнард, які пачаў справу распаўсюджвання хрысціянства сярод тубыльцаў, але сустрэў актыўны супраціў з боку ліваў. Трэці біскуп лівонскі, Альберт, прыбыў ў 1200 годзе ў Лівонію са значнай ваеннай сілай і заснаваў пры ўтоку Заходняй Дзвіны горад Рыгу. Праз два гады папа рымскі Інакенцій III заснаваў у Лівоніі ордэн рыцараў-мечаносцаў для заваявання Лівоніі і ператварэння яе ў каталіцкую веру.
Варта адзначыць, што ўладу ў Прыбалтыцы радзялялі паміж сабй рыжскі «князь-біскуп» і магістр Лівонскага ордэна. Яны заснавалі шэраг гарадоў, заклікаючы ў іх каланістаў з Германіі, і пабудавалі ў краіне мноства рыцарскіх замкаў, абапіраючыся на якія яны маглі трымаць у падпарадкаванні туземнае насельніцтва (ліваў і эстаў). Мясцовае насельніцтва пасля падаўлення шматлікіх выступленняў, было ператворана ў прыгонных і заставалася ў дадзеным становішчы на працягу некалькіх стагоддзяў.
Суседнія з Лівоніяй князі полацкія апынуліся не ў сілах выцесніць немцаў з Лівоніі, а у 1224 годзе немцы ўзялі старажытны рускі апорны пункт ў Прыбалтыцы г. Юр'еў (Дэрпт). Хутка пасля гэтага князь Конрад Мазавецкі запрасіў на паўднёвыя берагі Балтыйскага мора для барацьбы з літоўскім племем прусаў іншы нямецкі рыцарскі ордэн – Тэўтонскі, які да 1230 года зацвердзіўся ў Прусіі і пачаў яе сістэматычнае заваяванне і германізацыю. У 1237 годзе з гэтай мэтай быў заключаны саюз ( унія) з Лівонскім ордэнам [14, с. 134-136].
3 Дагавор 1229 года Полацка з Рыгай
«Смаленская гандлёвая праўда» (Дагавор Смаленска з Рыгай і Гоцкі бераг) – дагавор, заключаны ў 1229 годзе паміж Смаленскім, Віцебскім і Полацкім княствамі з аднаго боку і Рыгай і Готланда з другога [12, с. 98] (Дадатак Г.).
Папярэдне дагавор абмяркоўваўся на смаленскім веча, пасля чаго ў Рыгу для падрыхтоўкі сустрэчы паслоў паехаў соцкі Панцялей [7, с. 300].
Патрэба ў заключэнні дагавора паўстала ў сувязі з неабходнасцю адрэгуляваць гандлёвыя адносіны. У Смаленску да таго часу нават існавала невялікая калонія нямецкіх купцоў, якія мелі свой двор і нават царква [20, с. 78].
Дагавор падпісалі паслы смаленскага князя Мсціслава-Фёдара Давыдавіча. З нямецкага боку гэта «лацінскае купецтва» з «Рымскага царства», якое прадстаўляла Рыгу, Ордэн, Вісбі, Гамбург, Любек, таксама разам з пасламі абмяркоўвалі пункты дамовы [5, с. 29].
Галоўнае прызначэнне дагавора заключалася ў замацаванні прававых нормаў, якія забяспечваюць нармальныя адносіны паміж заходне- і ўсходнееўрапейскімі народамі на аснове ўзаемнасці і раўнапраўя. У дагаворы прадугледжвалася зацвярджэнне мірных адносін, вызначаўся аб'ём адказнасці за крымінальныя злачынствы, парадак і чарговасць спагнання доўгу, парадак судаводства.
Дагавор 1229 года захаваўся ў копіях, якія дайшлі да нас у Рыжскай і Готланскай рэдакцыях. Гісторыя гэтага дагавора адлюстроўвае гісторыю знешнепалітычных і гандлёвых адносін Полацкага княства з Прыбалтыкай на працягу ўсяго XIII стагоддзя. Уступленне да дамовы ўтрымлівае уступную частку аб усталяванні сяброўскіх адносінаў паміж Полацкім, Віцебскім княствамі з Рыгай і гоцкім берагам. Уступны абзац можна перавесці наступным чынам: усякае пагадненне, якое калі-небудзь адбылося, трэба зацвердзіць пісьмовым дагаворам, каб яно не было забыта: хай усё ведаюць і ў цяперашні час і ў далейшым [24, с. 42-43].
Дзяржаўна-прававое значэнне гэтай дамовы падкрэсліваецца яшчэ тым, што іншае яго назва гучыць як «Смаленская гандлёвая праўда». Тэрмін «Пращда» ў сэнсе правы ўжываўся ў тых выпадках, калі праву надавалася выключна важнае дзяржаўнае значэнне. Назваўшы міжнародны дагавор Смаленскага, Віцебскага і Полацкага княстваў з Рыгай, Готландскімі землямі і нямецкімі гарадамі 1229 года «Праўдай» тым самым падкрэслілі яго агульнадзяржаўны характар.
У сувязі з тым, што ўдзельнікі гэтай дамовы з старажытных часоў знаходзіліся ў пастаянных гандлёвых і палітычных адносінах, аб'яднанне дзяржаў-зямель падтрымлівалася ўсімі пластамі грамадства, у тым ліку і сялянствам, якое больш за ўсіх пакутавала ад міжусобных феадальных войнаў і знешняй палітыкі.
4 Узаемаадносіны Полацка з ордэнскімі тэрыторыямі ў другой палове XIII – XIV стст.
У канцы 1250-х гадоў на полацкім княжацкім троне з'яўляецца Таўцівіл – пляменнік Міндоўга. Цяпер ужо няма падстаў сумнявацца, што гэты князь быў запрошаны полацкім веча з пэўнымі палітычнымі мэтамі. Пасля забойства Міндоўга ў 1263 годзе Таўцівіл на чале полацкіх паслоў накіраваўся да Жамойцкага князя Траняты, нібыта дзяліць спадчыну Міндоўга. На самой справе полацкія баяры хацелі забіць Траняту і пасадзіць на княжанне ў Літве Таўцвіоа, далучыўшы такім чынам ВКЛ да Полацка. Змова правалілася з-за здрады баярына Пракопа, які выдаў планы палачан Траняце. Таўцівіл быў забіты, а полацкія баяры арыштаваныя. Транята навязаў Полацку князя Гердзеня (ці, магчыма, Канстанціна) пры ўмове падпісання мірнай дамовы і вызвалення палонных баяраў. За кароткі час свайго княжання Гердзень заключыў мірны дагавор з Лівоніяй. Правоў спадара князь у Полацку не меў. Вышэйшай уладай у Полацку па-ранейшаму распараджаліся «мужы-палачане» падзей [2, с. 14].
У гады кіравання ВКЛ князем Трайдзенем (1270-1282) вялася зацятая барацьба з Тэўтонскім ордэнам за тэрытарыяльныя ўладанні. У 1275 годзе крыжакі пад кіраўніцтвам новага магістра Эрнста фон Рацэнбурга пабудавалі Дынабургскі замак на землях, якія прыналежалі Трайдзеню. Замак быў заснаваны на правым беразе Заходняй Дзвіны, таму меў важнае стратэгічнае значэнне: перад крыжакамі адкрывалася магчымасць рабіць паходы ў самы цэнтр Вялікага Княства Літоўскага, да таго ж Трайдзень быў бы вымушаны спыніць аказываць падтрымку земгалам, якія змагаліся супраць Ордэна. Разлік крыжакоў быў на тое, што ліцвіны, аслабленыя барацьбой з галіцкім князем Львом Данілавічам, не змогуць аказаць супраціўленне Ордэну, але ўжо каля 1277 года Трайдзень узяў у аблогу Дынабургскі замак. Як вядома з наўгародскіх берасцяных грамат саюзнікамі ліцвінаў стала Полацкае княства, Полацк быў апорным пунктам паходу, таксама ў войске Трайдзеня было шмат палачан, пераважна лучнікаў. Штурм доўжыўся бесперапынна на працягу месяца. Ліцвіны пабудавалі чатыры вялізарныя рухомыя абложныя вежы для штурму, балісты, што кідаюць каменне, але намаганні атакуючых поспехам не ўвянчаліся: ім прыйшлося знішчыць аблогавыя прылады і адступіць за Дзвіну. Шмат у чым аблога была знята з прычыны ўварвання галіцка-татарскіх войскаў на чале з Мамшынам у межы Вялікага Княства Літоўскага, але і гэтая галіцка-татарская выправа скончылася няўдала з прычыны сварак паміж удзельнікамі кампаніі. У адказ на паход на Дынабург, напрыканцы 1278 года лівонскія войскі ўварваліся ў Аўкштайцію, парабавалі яе і пайшлі далей углыб ВКЛ. У студзені 1279 года яны аблажылі Кернаў. Напрыканцы 1278 года Ордэн сабраў войска для паходу ўглыб Літвы. У войска ўваходзілі атрады з земляў самога Ордэна, з Рыжскага архібіскупства, з дацкай Эстляндыі, а таксама дружыны земгалаў і куршаў. Паход узначаліў асабіста магістр Эрнст фон Рацэнбург. Незадоўга да гэтага Трайдзень паслаў брата Сірпуція (свайго гарадзенскага намесніка) з войскам на дапамогу яцвягам, якія ваявалі Мазовію і Усходнюю Польшчу, таму сіл для адпору крыжакам у ліцвінаў першапачаткова не было. У студзені 1279 года яны аблажылі Кернаў.
Заключэнне
Такім чынам, у поўнай ступені ўдалося вырашыць пастаўленыя аўтарам задачы.
У выніку былі сфармуляваны наступныя высновы:
1. Узаемаадносіны Полацкага княства з Ордэнскай дзяржавай у XIII-XIV стст. у гістарычнай навуцы даследаваны ў поўнай меры. Асноўнымі крыніцамі па дадзенай тэматыцы з’яўляюцца «Вялікая хроніка аб Польшчы, Русі і іх суседзях (XI-XIII стст.)», «Хроніка Лівоніі» («Хроніка Генрыха Латвійскага») і разнастайныя прававыя помнікі старажытнарускага права. Пачатак вывучэння дзейнасці духоўна-рыцарскіх ордэнаў звязаны з навуковай дзейнасцю П.В. Галубоўскага. У савецкай гістарычнай навуцы вывучэннем дадзенай тэматыкі займаліся В.І. Баркоўскі, М.К. Усачоў і Б.А. Печнікаў, постсавецкай – А. Мураўская, А.Р.Андрэеў, С.А. Шумаў, В.В.Акунаў, А.К. Краўцэвіч, Г.М. Сагановіч, Я.А. Юхо, Л.В. Аляксееў, Д.У. Дук і А.А. Чаромін.Заходнееўрапейская гістарычная навука прадстаўлена Э. Машке, Х. Бокманам, А. Богданам і В. Урбанам.
2. У 1202 годзе быў заснаваны ордэн мечаносцаў – першы духоўна-рыцарскі ордэн у Прыбалтыцы. У 1237 годзе ён быў далучаны да Тэўтонскага ордэна як аддзяленне ў Лівоніі у выніку разгрому ад жэмайтаў. З пачатку XIII стагоддзя ордэн вёў актыўную агрэсіўную палітыку супраць Полацка (захоп у 1207 годзе Кукенойса і 1209 годзе Герцыке). З моманту утварэння ВКЛ і далучэння с цягам часу да яго Полацкага княства абарона горада ад крыжакоў стала галоўнай задачай вялікіх літоўскіх князёў.
3. Галоўнае прызначэнне дагавора 1229 года, які быў заключаны паміж Смаленскам, Віцебскім і Полацкім княствамі, з аднаго боку, і Рыгай і гоцкім берагам – з другога боку, заключалася ў замацаванні прававых нормаў, якія забяспечвали нармальныя адносіны паміж заходнімі і ўсходнееўрапейскімі народамі на аснове ўзаемнасці і раўнапраўя . У Дагаворы прадугледжвалася зацвярджэнне мірных адносін, вызначаўся аб'ём адказнасці за крымінальныя злачынствы, парадак і чарговасць спагнання доўгу купцамі, парадак судаводства і інш. Такім чынам, ён уключаў у сябе нормы розных галін заканадаўства. Многія нормы дадзенага дагавора дзейнічаюць і цяпер у розных краінах. Гэта сведчыць аб тым, што гісторыя кожнай дзяржавы з'яўляецца важным фактарам, які ўплывае на развіццё нацыянальнага заканадаўства.
1. Акунов, В.В. История военно-монашеских орденов Европы / В.В. Акунов. – Москва: Вече, 2012. – 468 с.
2. Алексеев, Л. В. Полоцкая земля в XI-XIII вв. / Л.В. Алексеев. – Полоцк: Издательство А. И. Судника, 2007. – 50 с.
3. Богдан, А. Тевтонские рыцари / А. Богдан. – Санкт-Петербург: Евразия, 2008. – 304 с.
4. Бокман, Х. Немецкий орден: двенадцать глав из его истории / Х. Бокман. –Москва: Ладомир, 2004. – 280 с.
5. Борковский, В. И. Смоленская грамота 1229 года – русский памятник / В.И. Борковский // Ученые записки Ярославского Государственного педагогического института. – 1944. – Вып. 1. – С. 27-46.
6. Великая хроника о Польше, Руси и их соседях. XI-XIII вв. / сост. Л. М. Попова, Н. И. Щавелева. – Москва: Издательствово Московского государственного университета, 1987. – 260 с.
7. Голубовский, П. В. История Смоленской земли до начала XV столетия / П.В. Голубовский. – Киев: Типография Императорского университета Св. Владимира, 1895. – 341 с. .
8. Дук, Д. У. Полацк і палачане (IX – XVIII стст.) / Д.У. Дук. – Наваполацк: ПДУ, 2010. – 180 с.
9. Краўцэвіч, А.К. Тэўтонскі ордэн: ад Ерусаліма да Грунвальда / А.К. Краўцэвіч. – Мінск: Навука і тэхніка, 1993. – 44 с.
10. Машке, Э. Немецкий орден / Э. Машке. – Санкт-Петербург.: Евразия, 2003. –256 с.
11. Муравская, Е. Торговые связи Риги с Полоцком, Витебском и Смоленском в XIII – XIV вв. [Электронный ресурс] / Е. Муравская // Электронная библиотека «Annales». – 2005. – URL: http://annales.info/balt/small/rigatorg.htm – Дата доступа: 06.03.2019.
12. Памятники русского права: в 6 т. / сост.: сост. А. А. Зимин. – М.: Госюриздат, 1953. – Вып. 2. – 442 с.
13. Печников, Б. А. Тевтонский орден: вчера и сегодня / Б.А. Печников // Встречи с историей: научно-популярные очерки. – 1988. – Вып. 2. – С. 67-74.
14. Печников, Б.А. Рыцари церкви — кто они? Очерки об истории и современной деятельности католических орденов / Б.А. Печников. – Москва: Политиздат, 1991. – 352 с.
15. Полацк: карані нашага радавода. Полацкая зямля як сацыякультурная прастора ўзнікнення і развіцця беларускага этнасу і нацыянальнай дзяржаўнасці: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі, 5–6 верасня 1995 г. / Полацкі дзярж. ун-т; пад рэд. А.І. Мальдзіс[і інш.]. – Полацк, 1996. – 195 с.
16. Сагановіч, Г. Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне [Электронны рэсурс] / Г. Сагановіч // Бібліятэка гістарычных артыкулаў «Жыве Беларусь». – 2007. – 22 верасня. – URL: http://jivebelarus.net/history/gistografia/polotsk-vs-orden.html – Дата доступу: 07.03.2019.
17. Сагановіч, Г.М. Беларусь і Нямецкі ордэн (да Крэўскай уніі) / Г.М. Сагановіч // 3 глыбі вякоў: наш край. – 1997. – Вып. 2. – С. 34-42.
18. Тевтонский орден. Крах крестового похода на Русь / сост. А. Р. Андреев, С. А. Шумов. – Москва: Алгоритм, 2005. – 314 с.
19. Урбан, В. Тевтонский орден / В. Урбан. – Москва: ООО «АСТ», 2010. – 416 с.
20. Усачев, Н.К. К вопросу о немецком торговом дворе в древнем Смоленске / Н.К. Усачев // XI научная конференция Смоленского пединститута. – Смоленск, 1960. – С. 78-80.
21. Хроника Ливонии / под ред. С.А. Аннинского. – 2-е изд. – Москва: Издательство Академии наук СССР, 1938. – 424 с.
22. Черёмин, А.А. Полоцкое княжество (IX – XIV века) / А.А. Черёмин. – Минск: Белорусский дом печати, 2013. – 288 с.
23. Юхо, Я.А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі: вуч. дапаможнік: у 2 ч. / Я.А. Юхо. – Мн.: РІВШ БДУ, 2000. – Ч.1. – 352 с.
24. Юхо, Я.А. Дагаворы і граматы як крыніцы беларускага феадальнага права: вучэбны дапаможнік / Я.А. Юхо, А.А. Абрамовіч, Т.І. Доўнар, У.М. Сатолін; Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт.– Мінск, 2000. – 127 с.
