Аграрны культ маці-зямлі/урадлівасці у ТСКБ: абрады, вераванні, магічныя практыкі Курсовая работа (проект)

Зямля з'яўляецца агульным чалавечым домам. Яна спарадзіла і спараджае багатую флору і фауну, падае людзям з хлебам, а гэта значыць, выступае як крыніца жыццёвых сіл, энергіі, здароўя, сілкуе ўсе, і ён заўсёды завецца і цяпер называецца Маці Зямля, Зямля-карміцелька.

У многіх міфалогіях Зямля ўтвараецца непасрэдна з вады, шляхам як бы знішчэння яе, або падымаецца з дна мора, прычым у некаторых міфалогіях (як, напрыклад, у рускай і ўкраінскай) яе дастаюць з вады пэўныя водныя птушкі: лебедзь, качка, гусь. У нашых продкаў-крывічоў з Хаосу спачатку нараджаецца Багіня-Прародзіца Жыва-Каляда [13]. Вельмі цесная яе сувязь з вадой. З яе слёз узнікае ў моры востраў-вырай. На гэтым востраве вырастае Прадрэва, і так пачынаецца жыццё. Наогул Прадрэва (Сусветнае дрэва, Касмічнае дрэва) – гэта фундаментальны сімвал старажытнай свядомасці, які прысутнічае ў міфалогіі амаль усіх народаў свету. Нашы продкі суадносілі вобраз Сусветнага дрэва, якое расло ў цэнтры Свету на востраве-выраі, часцей за ўсё з дубам. Паводле біблейскага міфа, зямля была створана Богам, а ў беларускай легендзе ў яе стварэнні ўдзельнічаў і чорт – антыпод Бога. Бог пасылае чорта ныраць на дно бязмежнай воднай праторы і ўзяць гліны, якую потым рассявае па вадзе. Але чорт затаіў частку зямлі, якая пачала расці ў яго вантробе і распіраць яго так, што ён пачаў ванітаваць, у выніку чаго ўзніклі балоты і іншая тхлань. Такі дуалістычны паказ стварэння зямлі супярэчыў біблейскаму міфу, але быў шырока распаўсюджаны ва ўсходніх славян, балгар, палякаў [11, с. 171–173].

Па ўяўленнях палешукоў, «зямля стаіць на вадзе, а вада на зямлі. Далеко е край зямлі, дзе зямля сходзіцца з небам, але ніхто туды не даходзіў, бо там вельмі горача» [12, с. 21].

Сувязь зямлі з вадою часта падкрэслівае эпітэт зямлі – сырая. Многія народы свету, у тым ліку і славяне, называлі зямлю менавіта мацер'ю жыцця. Маці-Зямля – гэта і выток жыцця, і само жыццё наогул. 

Паводле народных вераванняў, зямля настолькі чыстая і святая, што не ўтрымлівае ў сабе нічога нячыстага або варожага людзям. Злыя ведзьмакі і ведзьмы не прымаюць зямлю. Спецыяльныя абрады і рытуалы неабходныя, каб спыніць выхад з магіл такіх мерцвякоў і іх наведванне жывых людзей. Усе злыя духі ад знака крыжа або ад малітвы павінны «праваліцца скрозь зямлю», а не апаганьваць святасць нетраў зямлі. Зносіны чалавека з зямлёй адлюстроўваецца ў розных народных звычаях, напрыклад, калі чалавек падарожнічае ў дзіўным напрамку, ён абавязкова бярэ з сабой жменю сваёй радзімы, бо ёсць павер'е, што тады яму не будзе сумна на радзіме ён будзе здаровы і будзе жыць так жа, як на радзіме. Калі чалавек памёр далёка ад дома і быў пахаваны там, карэнныя жыхары прыводзяць жа нейкую родную зямлю ў магілу, што было вельмі важна згодна паданнях большасці народаў свету.

Паважаныя адносіны з Зямлёй, выяўленыя ў паклонах, звернутых да самой Зямлі, ці ў падзяку добрым людзям. У той час, калі давалася клятва, людзі елі ці цалавалі зямлю. Пакрыўдзіўшы кагосьці блізкага або грэшнага, мужчына пацалаваў зямлю, калі папрасіў прабачэння за яго крыўду або грэх. Сіла зямлі выкарыстоўвалася ў розных рытуалах - зачараванне, каб адлюстраваць смерць і хваробы ад людзей, абараніць яе ад шкоднага ўздзеяння розных злых сіл. Лічылася, што Зямля (радзіма) дорыць людзям вялізныя сілы.

У старажытнай быліне, напрыклад, гаворыцца пра Міколу Селянінавіча, якога ніхто не мог перамагчы, бо яго «Зямля-матухна любіць». У старажытных грэкаў быў магутны герой Антэй, перамагчы якога Геракл здолеў толькі адарваўшы яго ад зямлі.

Зямля багіня ўрадлівасці і ўсяго, што на ёй, дапамагае нараджэнні, шлюбу і смерці, што адлюстроўваецца ў сямейных абрадах нашых продкаў. Вялікая колькасць рытуалаў каляндарных абрадаў многіх народаў свету таксама звязана з глыбокай пашанай зямлі (калядная і валачобная абраднасць, гуканне вясны, Юр'е і г.д.).

Па выніках праведзенага даследвання можна зрабіць наступныя вывады.

Для свядомасці людзей характэрна ўніверсальнасць і разнастайнасць інтэрпрэтацыі ладу зямлі. У некаторых выпадках зямля разглядаецца як касмічны аб'ект, параўноўваецца з сонцам, месяцам, зоркамі. У іншых выпадках, яна разумеецца як аснова жыцця і прыроды, разам  з сонцам з'яўляецца асноўным прадметам штогадовага цыклу прыроды, змены сезонаў. У іншых выпадках, зямля - гэта аснова чалавечага жыцця ў прыродзе, у полі, якое сілкуе яго, і, такім чынам, найбольш распаўсюджаны вобраз зямлі ў народнай свядомасці – маці-карміцелька.

Асновай эканамічнага жыцця беларусаў была сельская гаспадарка, якая ў паўсядзённым жыцці арганічна спалучаецца з развядзеннем буйной рагатай жывёлы, і многімі мастацтвамі і рамёствамі. Урадлівасць зямлі была важнай у жыцці беларусаў, бо яна з'яўляецца асновай для далейшага існавання. Такім чынам, многія святы і прысвяткі народнага каляндара звязаныя з тэмай зямлі.

Паводле народных вераванняў, зямля – гэта чысты і святы элемент, які не ўтрымлівае нічога нячыстага ці варожых людзей. 

Зямля - гэта багіня ўрадлівасці, яна  дапамагае пры нараджэнні, шлюбе і смерці, што адлюстравана ў сямейных абрадах нашых продкаў. Вялікая колькасць рытуальных каляндарных абрадаў многіх народаў свету таксама звязана з ушанаваннем зямлі (валачобныя калядныя рытуалы, рытуалы сустрэчы вясны, Юр'я і г.д.).

Адным са святаў зямлі і ўраджаю з'яўляюцца Дажынкі. Дажынкі - старажытнае народнае свята, якое было прысвечана  канцу жніва. Людзі ў той час заканчвалі сваю працу на зямлі і атрымлівалі адпачынак, а таксама ўзнагароду – ураджай. Свята Дажынкі было распаўсюджана ў вёсцы не толькі ў старажытныя часы, але таксама і ў савецкі перыяд, аднак, функцыя старажытнага звычаю змянілася, і адбылася пераасэнсоўка рытуалу, трансфармацыя яго структурных элементаў.