Лексіка псіхаэмацыйнага стану як структурны кампанент фразеалагізмаў Курсовая работа (проект)

Уводзіны

Усе словы маюць значэнне, і без значэння не могуць існаваць у мове. Лексічным значэннем слова зяўляецца, па вызначэнні В.У. Вінаградава, яго «прадметна-рэчыўны ўтрыманне, аформленае па законах граматыкі дадзенай мовы; з'яўляецца элементам агульнай семантычнай сістэмы слоўніка гэтай мовы. Яно замацавана грамадска-моўнай практыкай, з'яўляецца асновай семантычнай структуры слова і, як правіла, называецца дэнататыўным» [4, с. 118].

Лінгвістычнае значэнне – гэта не простае праява на лінгвістычнай паверхні (сістэма мовы) ўзаемаадносін першых двух фактараў (прадметная суаднесенасць і паняцце). Сістэма мовы не застаецца нерухомай і стабільнай, а відазмяняецца па меры таго, як у выніку ўзнікнення ў мове новых лексічных значэнняў развіваецца сэнсавая структура мовы. Але разам з тым у ёй ёсць ўстойлівыя элементы, якія аказваюць накіравальны уплыў на шляхі сэнсавага развіцця мовы і якія складаюць аснову сэнсавай структуры мовы.

Шэраг лінгвістаў падкрэсліваюць вобразны (метафарычны) характар “унутранай формы”. Так, А.А. Патабня указвае на тое, што слова, як творчы акт прамовы і думкі, уключае ў сябе, акрамя гукаў і значэння, яшчэ і прадстаўленне (або ўнутраную форму), інакш “знак значэння”. Адной з лексіка-семантычных груп беларускай мовы з'яўляецца група найменняў эмацыйных станаў.

З дапамогай эмоцый ў свядомасці чалавека адлюстроўваюцца яго эмацыянальныя адносіны да рэчаіснасці. У працэсе мыслення чалавек як моўная асоба «засвойвае» і «перапрацоўвае» інфармацыю навакольнага свету, адлюстроўваючы вынікі гэтай «перапрацоўкі» ў мове.

Сярод усiх моуных сродкаў выключную ролю ў канцэптуалiзацыi i катэгарызацыi з’яў свету чалавека адыгрываюць фразеалагiчныя адзiнкi кожнай мовы. Яны выступаюць асобымi кагнiтыўна-семiятычнымi адзiнкамi мовы, з’яўляюцца вербальным вынiкам пазнання i ўспрымання свету, i разам з тым аперацыйнымi адзiнкамi, у моўнай прасторы якiх у сцiслай форме зафiксаваны вопыт папярэднiх пакаленняў, у тым лiку i адносна эмацыянальнага стану чалавека.

Фразеалагiзмы з’яўляюцца не толькi адзiнкамi мовы, але i адзiнкамi культуры, бо яны фiксуюць i захоўваюць веды, суадносныя з прадметнай галiной культуры, з аднаго боку, i дазваляюць выявiць унутраныя сродкi i спосабы, якiя надаюць фразеалагiзмам здольнасць да культурнай рэферэнцыi i тым самым – да адлюстравання ў iх знакавай форме рыс культуры, характэрных для той цi iншай моунай супольнасцi.

1 Лексіка псіхаэмацыйнага стану як аб’ект мовазнаўства

1.1.Тэарэтычныя асновы паняцця “лексіка псіхаэмацыйнага стану”

Эмоцыi i пачуццi як адзiн са складнiкау унутранага свету чалавека даволi позна сталi аб’ектам вывучэння псiхолагаў, якiя, як адзначае вядомы амерыканскi псiхолаг К. Э. Iзард, параунальна нядаўна звярнулiся да сур’ёзнага даследавання праблемы эмоцый [6, с. 32]. А менавiта эмоцыi, па меркаванни В. Ляшчынскай, заражаюць энергiяй i арганiзуюць мысленне i дзейнасць чалавека, чым у першую чаргу вызначаецца iх роля у жыццядзейнасцi чалавека [14, с. 279].

Пры гэтым варта адзначыць, што пэўная, канкрэтная эмоцыя пабуджае чалавека да канкрэтнай актыўнасцi – i ў гэтым першая прыкмета таго, што эмоцыя арганiзуе мысленне i дзейнасць. Як вiдаць, цiкавасць псiхолагаў да эмоцый абумоўлена фiзiёлага-псiхалагiчнай значнасцю гэтай з’явы i складанасцю яе прыроды.

Усведамленне i вылучэнне чалавекам эмоцый i пачуццяу i iх разнастайнае моўнае абазначэнне вядома здаўна. Хаця, як адзначае Б.А. Ларын, вызначэнне эмоцый i iх дыферэнцыяцыя у гiсторыi чалавецтва iшлi вельмi складана i доўга, а адзiным сведкам незлiчоных намаганняў i розных шляхоў гэтай запаволенай дыферэнцыяцыi i адзiным бясспрэчным помнiкам усiх дасягненняў на гэтым шляху розных народаў з’яўляецца мова.

Самастойным аб'ектам лінгвістычных даследаванняў моўныя сродкі выражэння эмоцый сталі ў другой палове мінулага стагоддзя. Да таго часу значная група навукоўцаў, падзяліўшыся на два лагеры, вырашала пытанне, ці павінна лінгвістыка займацца эмацыйнымі складам мовы ці не. Да групы навукоўцаў, якія выключаюць патрэбу вывучэння эмацыйнага кампанента, належалі К. Бюлер, Э. Сепір і Г. Гіём, падкрэсліваючы моўную дамінантнай кагнітыўнай функцыі. Наадварот, Ш. Балі, М. Брэаль лічылі цэнтральнай функцыяй - функцыю выражэння эмоцый.

У канцы ХХ – пачатку ХХI стагоддзяў вывучэнне эмоцый стала адносiцца да прыярытэтных даследаванняў сучаснай лінгвістыкі. Як адзначае рускi даследчык В. I. Шахоўскi, заснавальнiк Валгаградскай школы лiнгвiстыкi эмоцый, якi адзiн з першых абаранiу доктарскую дысертацыю па гэтай праблеме, з таго часу, як пачалi зараджацца контуры новай лiнгвi- стычнай парадыгмы – гуманiстычнай з асаблiвай увагай да творцы, носьбiта i карыстальнiка мовай, да яго псiхалогii, лiнгвiсты ужо не маглi абысцi сферу эмоцый як самы чалавечы фактар у мове [20,с. 3].

Функцыянаванне лексікі эмацыйнага стану чалавека адбываецца на мяжы агульнаўжывальнай і спецыяльнай лексікі. Эмацыйнае рэагаванне з’яўляецца аб’ектам

2 Характарыстыка фразеалагізмаў з кампанентамі лексікі псіхаэмацыйнага стану

2.1. Фразеалагізм як моўная адзінка

Самае вядомае азначэнне фразеалагізма ў беларускай мове прапанавана І.Я. Лепешавым: “Фразеалагізм – гэта ўстойлівая, узнаўляльная, не менш як двухкампанентная моўная адзінка, якая спалучаецца са словамі свабоднага ўжывання i мае цэласнае значэнне, не роўнае суме значэнняў яе кампанентаў” [9, с. 5].

Упершыню падзел фразеалагізмаў па семантычнай злітнасці іх кампанентаў быў зроблены В.У. Вінаградавым. Фразеалагізмы падзелены ім на тры тыпы: фразеалагічныя зрашчэнні, фразеалагічныя адзінствы і фразеалагічныя злучэнні.

Фразеалагічныя зрашчэнні В.У. Вінаградаў характарызуе як абсалютна непадзельныя, нераскладальныя звароты, «значэнне якіх зусім не залежыць ад іх лексічнага складу, ад значэння іх кампанентаў і такое ж умоўнае і адвольнае, як значэнне нематываванага слова – знака» [3, с. 121]. Асноўнай прыметай зрашчэння з’яўляецца «семантычная непадзельнасць, немагчымасць вывесці значэнне цэлага з кампанентаў... Яно не ёсць ні здабытак, ні сума семантычных элементаў. Яно – хімічнае злучэнне нейкіх раствораных і з пункту гледжання сучаснай мовы аморфных лексічных частак» [3, с. 124]. Да фразеалагічных зрашчэнняў можна аднесці наступныя:

“Адвесці душу – падзяліцца з кім-н. тым, што набалела; выказаць каму-н. свае патаемныя думкі; задаволіць якое-н. моцнае жаданне” [19, т. 1, с. 55].

“Ахілесава пята. [Паводле імя міфічнага грэчаскага героя Ахілеса] [19, т.1, с. 169].

Фразеалагічныя адзінствы – гэта моцна спаяныя групы, якія «лёгка расшыфроўваюцца як пераносныя выразы» [3, с. 128]. Адзінствы, як і зрашчэнні, семантычна непадзельныя, з цэласным значэннем, але ў іх «гэта цэласнае значэнне матываванае, з’яўляецца здабыткам, што ўзнікае са зліцця значэнняў лексічных кампанентаў... У фразеалагічным адзінстве словы падпарадкаваны злітнасці агульнага вобраза або ўнутранай цэласнасці агульнага значэння... Значэнне цэлага тут абсалютна нераскладальнае на асобныя лексічныя значэнні кампанентаў. Яно як бы разлітае ў іх – і разам з тым яно як бы вырастае з іх семантычнага зліцця» [3, с. 131]. У «Тлумачальным слоўніку беларускай мовы знаходзім наступныя прыклады фразеалагічных адзінстваў:

“Абрэзаць (падрэзаць) крылле (крылы) каму — перашкодзіць каму-н. шырока разгарнуць сваю дзейнасць, выкарыстаць свае здольнасці” [19, т. 1, с. 74].

“Дойная карова — пра крыніцу матэрыяльных даброт, якой можна несумленна карыстацца ў асабістых мэтах” [19, т. 3, с. 92].

Заключэнне

У апошні час з улікам антрапацэнтрычнага падыходу да вывучэння мовы і яе адзінак, кагнітыўнай накіраванасці іх даследавання ўсё большую ролю набываюць фразеалагізмы як самастойныя духоўныя каштоўнасці, як адметныя адзінкі, здольныя кансерваваць форму і змест. Фразеалагічныя адзінкі з’яўляюцца вынікам жыццёвага вопыту і мудрасці многіх мінулых пакаленняў народа і крыніцай атрымання ведаў і ўстановак яго культуры, спосабаў пазнання свету і іх вербальнага адлюстравання для наступных пакаленняў. Фразеалагічныя адзінкі ствараюць выключную магчымасць пранікнуць ва ўнутраны свет чалавека, выявіць яго асноўныя культурныя, маральныя каштоўнасці, традыцыі, якія складаюцца з адчуванняў, мыслення, паводзін і навыкаў, звычаяў і культурных дасягненняў і ўяўляюць сабой каштоўнасць для будучых пакаленняў.

Па выніках дазенага даследвання можна зрабіць наступныя вывады.

Функцыянаванне лексікі эмацыйнага стану чалавека адбываецца на мяжы агульнаўжывальнай і спецыяльнай лексікі. Эмацыйнае рэагаванне з’яўляецца аб’ектам даследавання псіхалогіі, а слоўнае адлюстраванне эмацыйных працэсаў і з’яў – мовазнаўства.

Эмацыйна-пачуццёвая сфера псіхікі чалавека семантызуецца ў фразеалагічнай сістэме беларускай мовы праз такія эмоцыі і пачуцці, як злосць, страх, плач, смех, радасць і інш.

Важным элементам cтруктурна-семантычнай характарыстыкі фразеалагізмаў з’яўляецца характарыстыка паводле семантычнай злітнасці кампанентаў.

Паводле семантычнай злітнасці кампанентаў традыцыйна выдзяляюць наступныя групы: фразеалагічныя зрашчэнні, фразеалагічныя адзінствы і фразеалагічныя злучэнні.

Вывучэнне фразеалагічнай катэгарызацыі і канцэптуалізацыі з’яў унутранага свету чалавека, у прыватнасці, яго эмоцый і пачуццяў як з’яў,недаступных непасрэднаму назіранню і рэпрэзентаваных ФА, спрыяе разуменню спосабаў катэгарызацыі і канцэптуалізацыі эмоцый і пачуццяў у выглядзе эмацыянальных канцэптаў у фразеалагічнай карціне свету беларускай супольнасці.

Падчас дадзенага даследавання было прааналізавана 124 фразеалагічных адзінкі, якія выражаюць эмоцыі злосці (гнеў, абурэнне), страху, плачу, смеху, радасці (задавальнення).