Уводзіны
Для таго каб мова выконвала камунікатыўныя функцыі, яна абавязкова павінна валодаць сістэмай гукаў, лексем, якія падпарадкоўвацца граматычным правілам, па якіх фарміруюцца камунікатыўныя адрэзкі мовы – словазлучэнні, сказы, тэксты. Акрамя таго, як заўважае А. С. Аксамітаў, “на пэўным узроўні яе развіцця выпрацоўваецца яшчэ адзін моўны тып – устойлівыя слоўныя комплексы, фразеалагічныя адзінкі, якія, як і лексемы, служаць мэтам намінацыі” [1, с. 7].
Калі гавораць пра лексічнае і фразеалагічнае багацце мовы, то перш за ўсё маюць на ўвазе колькасць слоў і фразеалагізмаў, якія ў ёй выкарыстоўваюцца. І гэта не выпадкова: словы і фразеалагізмы называюць разнастайныя з’явы, прадметы, дзеянні і прыметы, што, у сваю чаргу, гаворыць аб высокай ступені адлюстравання ў мове рэчаіснасці. Таму кожны народ як творца і носьбіт сваёй мовы імкнецца да таго, каб яна як мага паўней адлюстроўвала ў словах і фразеалагізмах рэчаіснасць.
Само слова “фразеалогія” абазначае ‘вучэнне, навука пра звароты’. Фразеалогія – раздзел мовазнаўства, які вывучае фразеалагічныя адзінкі (фраземы), іх значэнне, структуру, іх адносіны да слова і сінтаксічных адзінак (словазлучэння, сказа), іх ужыванне ў мове, паходжанне [10, с. 8].
Перад фразеалогіяй, паводле А. С. Аксамітава, стаяць свае спецыфічныя задачы. Сярод іх даследчык вылучае наступныя: ускрыццё прычын узнаўляльнасці і ўстойлівасці фразеалагічных адзінак, змены значэнняў нераскладальных злучэнняў слоў, іх метафарызацыі, утварэння новых фразеалагічных сувязей [1, с. 8].
Моўныя адзінкі, што вывучае фразеалогія, ужываюцца пад некалькімі назвамі: фразеалагізм, фразема, ідыёма, ідыяматызм, фразеалагічная адзінка, фразеалагічны зварот, фразеалагічны выраз, ідыяматычны выраз, ідыяматычнае словазлучэнне і інш.
Фразеалагізмы заснаваны на семантыка-граматычным адзінстве, яны павінны вывучацца з пункту гледжання ўзаемадзеяння семантычнага, марфалагічнага і сінтаксічнага ўзроўняў, узаемасувязі і ўзаемаабумоўленасці іх семантычных, этымалагічных, марфалагічных, сінтаксічных, структурных, стылістычных і іншых характарыстык.
Антрапонімы ўяўляюць сабой вялікі пласт лексічных адзінак, сфера функцыянавання якіх надзвычай разнастайная. Антрапонімы з’яўляюцца неад’емным кампанентам твораў мастацкай літаратуры, іншых жанраў і разнавіднасцяў вуснай і пісьмовай мовы. Яны з’яўляюцца яскравым паказчыкам нацыянальных традыцый.
У лексіцы кожнай мовы антрапонімы займаюць асобае месца. Яны такія ж
1 Характарыстыка фразеалагізмаў з кампанентамі-антрапонімамі
1.1. Імя як кампанент фразеалагізмаў
Уласныя імёны людзей складаюць асобную, даволі вялікую катэгорыю слоў, якія бытуюць у грамадстве, пастаянна пераходзячы ад пакалення да пакалення, ад аднаго народа да другога. Галоўная функцыя іх у мове - выдзяляць з ліку аднародных прадметаў ці асобаў канкрэтны аб'ект і супрацьпастаўляць яго іншым аднародным аб'ектам.Сучасныя беларускія імёны ўвайшлі ў лексічны склад нашай мовы праз візантыйскія кнігі, асіміляваліся тут, набылі нацыянальную афарбоўку і ўспрымаюцца кожным як свае ўласныя. Дзякуючы гэтаму побач з традыцыйнай формай імён Аркадзій, Васілій, Грыгорый ужываюцца Аркадзь, Васіль, Рыгор.
З адзначанага відаць, што асабовыя імёны - справа не толькі асабістая, але і грамадская, бо без іх не абыходзіцца ні сям'я як грамадская ячэйка, ні грамадства ў цэлым з яго разнастайнымі сферамі дзейнасці. У сувязі з гэтым, здавалася, і ўвага да ўласных імён з боку навукі павінна быць асаблівай. Аднак, як ні дзіўна, антрапаніміка з'яўляецца найменш распрацаваным раздзелам у мовазнаўстве.
Цяпер у нашай мове ўжываецца абмежаваная колькасць уласна славянскіх імёнаў. У выніку розных гістарычных абставін на Беларусі атрымалі пашырэнне і ўзаемадзеянне дзве сістэмы ўласных імёнаў: візантыйска-грэчаская і рымска-каталіцкая. Пракофій, Сафроній мы зараз маем у афіцыйным звароце ўзаконеныя звычаем народнага іменавання формы Аркадзь, Васіль, Рыгор, Пракоп, Сафрон. Сучасныя беларускія імёны - гэта змененыя, трансфармаваныя паводле законаў беларускай фанетыкі і марфалогіі ў асноўным грэчаскія і рымска-каталіцкія імёны. Лінгвісты адзначаюць наступныя тыповыя фанетычныя змены:
1) спрашчэнне груп галосных ие, иоа, иа, ео: Иоанн - Іван, Даниил - Даніла;
2) спрашчэнне груп зычных у сярэдзіне або ў канцы слоў-імёнаў: Лаврентий - Лаўрэн, Григорий - Грыгор – Рыгор.
Антрапанімія, іменаслоў больш чым другія часткі анамастыкі падпадае пад уплыў грамадска-палітычных фактараў, больш за іншыя часткі мовы адчувае на сабе змены, што перажывае грамадства. Вядома, што яшчэ з часоў Кіеўскай Русі прадстаўнікоў высокіх саслоўяў (князі, баяры, знатныя воіны) з аднаго боку і простыя людзі (сяляне, рамеснікі) з другога мелі ў пераважнай большасці свае асобныя імёны. Імёны сялянскага праваслаўнага і уніяцкага насельніцтва часам адрозніваліся ад імён заможных слаёў і асабліва шляхты, якая карысталася каталіцкім календаром.
2 Характарыстыка антрапонімаў
У паўсядзённым жыцці ўласныя імёны служаць сродкам ідэнтыфікацыі і індывідуалізацыі асобы, прадстаўніком чалавека ў грамадстве. У фразеалагічнай адзінцы яны набываюць асаблівую семантыку, дадатковыя камунікатыўныя, асацыятыўныя, канатацыйныя якасці, валодаюць інфармацыйна-стылістычнай функцыяй, становяцца тэкстуальна маркіраваным сродкам.
Антрапонімы маюць два асноўныя ўзроўні: намінатыўны, з дапамогай якога ідэнтыфікуецца канкрэтная асоба, пэўны персанаж, і канатацыйны, заснаваны на другасных, сэнсава-эмацыянальных прырашчэннях да ўласна антрапанімічнага значэння. Таму ў складзе фразеалагічнай адзінкі антрапонімы акрамя ўласна назыўной адначасова могуць выконваць іншыя функцыі: ідэнтыфікацыйна-пазнавальную, эмацыянальна-экспрэсіўную, сацыяльна-ацэначную,функцыю характарызацыіі і інш.
Антрапонімы ў фразеалагічных адзінках яскрава адлюстроўваюць каларыт эпохі, з’яўляюцца выразным паказчыкам нацыянальных традыцый, праз іх выяўляецца моўная культура.
Аналізуючы фразеалагізмы з кампанентам-антрапонімам, можна заўважыць, што некаторыя з іх нясуць станоўчую афарбоўку, а некаторыя афарбаваны негатыўна. Аналіз фактычнага матэрыялу паказвае, што большасць фразеалагізмаў з антрапонімамі маюць негатыўную афарбоўку (мал. 2.2).Так, да фразеалагізмаў з негатыўнай афарбоўкай можна аднесці адзінкі, якія характарызуюць такія з’явы, як
- смерць:
Смерць – гэта пераход у іншае жыццё. Як праывш гэтае жыццё, такое будзе і на “тым свеце”. У фразеалагічных адзінках адлюстроўваецца вера ў іншае жыццё:
адпраўляцца да Абрама / Абрагама на піва ‘паміраць’. Абрам – біблейскі персанаж. Ён быў вельмі адданы богу, у чым апошні пераканаўся, загадаўшы яму праз анёла ахвяраваць родным сынам. За пакорлівасць і адданасць бог узяў Абрама пасля смерці ў нябеснае царства. Трапіць да Абрама на піва – першапачаткова «трапіць на той свет, туды, дзе знаходзіцца Абрам». А на піва – жартоўны дадатак.
адпраўляцца ў штаб Духоніна ‘расстрэльваць’;
-хітрасць, крывадушнасць:
пець/спяваць Лазара ‘прыкідвацца няшчасным, каб расчуліць каго-небудзь; скардзіцца на свой лёс’;
пацалунак Юды ‘здрадніцкі ўчынак пад маскай добразычлівасці, дружбы’;
ківаць на Пятра ‘звальваць віну на іншага’;
двухаблічны Янус ‘крывадушны чалавек’;
Заключэнне
У лексіцы кожнай мовы антрапонімы займаюць асобае месца. Яны такія ж старажытныя, як і чалавечае грамадства, таму што чалавек – не толькі адзіная істота, якая можа даваць назвы, але і адзіны ў свеце аб’ект, здольны да саманазывання. Акрамя таго, імя з’яўляецца паўнамоцным прадстаўніком чалавека ў грамадстве, служыць сродкам індывідуалізацыі і ідэнтыфікацыі адной асобы ў дзяржаве.
Па выніках дадзенай працы можна зрабіць наступныя вывады.
У выніку аналізу фразеалагічнага слоўніка фразеалагізмаў з кампанентам-антрапонімам у складзе сучаснай беларускай літаратурнай мовы зафіксавана ўсяго 36 адзінак, у складзе якіх ужыта 37 уласных імёнаў, з якіх найбольш колькасна прадстаўлены імёны мужчын (усяго 23 імя), менш – імёны жанчын (іх усяго 5 імён) і прозвішчы (усяго 5 адзінак) і адзінкавыя прадстаўляюць псеўданім (1 адзінка), мянушку (2 адзінкі) і клічку каня (1 адзінка).
Паводле семантычнай злітнасці кампанентаў традыцыйна выдзяляюць наступныя групы: фразеалагічныя зрашчэнні, фразеалагічныя адзінствы і фразеалагічныя злучэнні. Па суадноснасці фразеалагізмаў з той ці іншай часцінай мовы вылучаюцца наступныя семантыка-граматычныя тыпы фразеалагізмаў з кампанентамі-антрапонімамі: назоўнікавыя, дзеяслоўныя, прыслоўныя. Самы шматлікі семантыка-граматычны тып фразеалагізмаў – дзеяслоўныя фразеалагізмы. Суадносячы фразеалагізм з пэўнай часцінай мовы, карыстаюцца трыма паказчыкамі: семантычным, марфалагічным і сінтаксічным. Лепшыя вынікі даюць ўсе гэтыя паказчыкі разам.
Антрапонімы маюць два асноўныя ўзроўні: намінатыўны, з дапамогай якога ідэнтыфікуецца канкрэтная асоба, пэўны персанаж, і канатацыйны, заснаваны на другасных, сэнсава-эмацыянальных прырашчэннях да ўласна антрапанімічнага значэння. Таму ў складзе фразеалагічнай адзінкі антрапонімы акрамя ўласна назыўной адначасова могуць выконваць іншыя функцыі: ідэнтыфікацыйна-пазнавальную, эмацыянальна-экспрэсіўную, сацыяльна-ацэначную,функцыю характарызацыіі і інш.
Антрапонімы ў фразеалагічных адзінках яскрава адлюстроўваюць каларыт эпохі, з’яўляюцца выразным паказчыкам нацыянальных традыцый, праз іх выяўляецца моўная культура.
Фразеалагізмы з кампанентамі-антрапонімамі могуць мець негатыўную, станоўчую або нейтральную афарбоўку. Часцей за ўсё сярод фразеалагных адзінак з антрапонімамі сустракаюцца негатыўна афарбаваныя.
1. Аксамітаў, А.С. Беларуская фразеалогія / А.С. Аксамітаў. – Мінск : Выш. шк., 1978. – 224 с.
2. Бояркин, В. Д. Фразеологические единицы с ономастическим компонентом в современном русском литературном языке : дис. ... канд. филол. наук: 10.02.01 / В.Д. Бояркин. – Ленинград, 1987. – 361 c.
3. Виноградов, В.В. Об основных типах фразеологических единиц в русском языке / В.В. Виноградов // Избр. труды: лексикология и лексикография / В.В. Виноградов ; отв. ред. В.Г. Костомаров. – М. : Наука, 1977. – С. 140 – 161.
4. Виноградов, В.В. Основные понятия русской фразеологии как лингвистической дисциплины / В.В. Виноградов // Избр. труды: лексикология и лексикография / В.В. Виноградов ; отв. ред. В.Г. Костомаров. – М. : Наука, 1977. – С. 118–139.
5. Виноградов, В.В. Русский язык (Грамматическое учение о слове) / В.В. Виноградов. – М. – Л. : Гос. уч.-пед. изд-во М-ва просвещения РСФСР, 1947. – 784 с.
6. Гаўрош, Н.В. Фразеалагічны слоўнік: для сярэдняй школы / Н.В. Гаўрош, І.Я. Лепешаў, Ф.М. Янкоўскі ; пад рэд. Ф.М. Янкоўскага. – Мінск : Нар. асвета, 1973. – 352 с.
7. Даніловіч, М.А. Граматычная характарыстыка фразеалагізмаў / М.А. Даніловіч. – Мінск : Навука і тэхніка, 1991. – 110 с.
8. Красней, В.П. Грані слова / В.П. Красней. – Мінск : Беларуская навука, 1986.– 220 с.
9. Лепешаў, І.Я. Фразеалагічны слоўнік беларускай мовы : у 2 т. / І.Я. Лепешаў. – Мінск : БелЭн, 1993. – Т. 1: А–Л. – 1993. – 590 с.; Т. 2: Н–Я. – 1993. – 607 с.
10. Лепешаў, І.Я. Фразеалогія сучаснай беларускай мовы: вучэб. дапам. для студэнтаў філал. фак. ВНУ / І.Я. Лепешаў. – Мінск : Выш. шк., 1998. – 271 с.
11. Лепешаў, І.Я. Этымалагічны слоўнік фразеалагізмаў / І. Я. Лепешаў. – Мінск : БелЭн, 2004. – 448 с.
12. Ляшчынская, В.А. Ад паэтычнай метафары да фразеалагізма / В.А. Ляшчынская // Славянская фразеология в ареальном, историческом и этнокультурном аспектах: материалы ІІІ Междунар.науч. конф., Гомель, 7-8 октября 2003 г. / Гомел. гос. ун-т; редкол.:В.И. Коваль (отв. ред.) [и др.]. – Гомель, 2003. – С. 228–232.
13. Ляшчынская, В.А. Сучасная беларуская мова: фразеалогія: вучэб. дапам. / В.А. Ляшчынская. – Мінск : РІВШ, 2010. – 230 с.
14. Маршэўская, В.В. Фразеалагізмы са структурай сказа : манаграфія / В.В. Маршэўская ; пад рэд. праф. І.Я. Лепешава. – Гродна : ГрДУ, 2003. – 116 с.
15. Мезенка, Г.М. Беларуская анамастыка : Навуч. дапам. для студ. ун-таў / Г.М. Мезенка. – Мінск : Вышэйшая школа, 1997. − 119 с.
16. Мокиенко, В.М. При царе Горохе / В. М. Мокиенко // Русская речь. –1974. – № 3. – С. 104–107.
17. Мокиенко, В.М. Славянская фразеология / В.М. Мокиенко. – М. : Высш. шк., 1980. – 207 с.
18. Молотков, А.И. Основы фразеологии русского языка / А.М.Молотков. – Л. : Наука. Ленингр. отд-ние, 1977. – 284 с.
19. Параскевіч, Г.В. Назоўнік у беларускіх прыказках / Г.В. Параскевіч. – Мінск : Універсітэцкае, 1984. − 108 с.
20. Рагаўцоў, В.І. Антрапонімы як сродак камічнай характарыстыкі персанажа ў беларускай драматургіі / В.І. Рагаўцоў // Актуальныя пытанні беларускай лінгвістыкі: (Да 80-годдзя праф. М.С. Яўневіча): Зб. навук. прац / Беларус. пед. ун-т імя М. Танка. − Мінск, 2002. − С. 139–143.
21. Рудакоўская, З.А. Структурна-кампанентныя змены і змест фразеалагізмаў / З.А. Рудакоўская // Беларуская мова. – Мінск : БДУ,1978. – Вып. 6. – С. 49–57.
22. Садоўская, А.С. Фразеалагізмы-спалучэнні ў сучаснай беларускай мове / А.С. Садоўская; пад рэд. праф. І.Я. Лепешава. – Гродна: ГрДУ, 2003. – 118 с.
23. Саўчанка, В.М. Беларуская лексіка і фразеалогія ў стылістычным аспекце / В.М. Саўчанка. – Магілёў : МДУ імя А.А. Куляшова, 2012. – 72 с.
24. Сидоренко, М.И. Парадигматические отношения фразеологических единиц в современном русском языке / М.И. Сидоренко. – Л. : Ленингр. гос. пед. ин-т им. А.И. Герцена, 1982. – 108 с.
25. Суперанская, А.В. Общая теория имени собственного /А. В. Суперанская. − М. : Наука, 1973. − 365 с.
26. Сцяцко, П.У. Уласныя асабовыя імёны, іх варыянты і ўжыванне ў народнай мове / П.У. Сцяцко // З жыцця роднага слова: Лексікал. зб. – Мінск : Навука і тэхніка, 1968. − С. 108–119.
27. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы : у 5 т. / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я.Коласа; пад агул. рэд. К. Крапівы. – Мінск : БелСЭ, 1977 – 1984. – Т. 1–5.
28. Шанский, Н.М. Фразеология современного русского языка : учеб. пособие / Н.М. Шанский. – М. : Высш. шк. 1963. – 278 с.
29. Шур, В. З гісторыі ўласных імёнаў / В. Шур. – Мінск : Вышэйшая школа, 1993. − 156 с.
30. Якшук, Л.М. Назоўнікавыя фразеалагізмы ў сучаснай беларускай літаратурнай мове : дапам. / Л.М. Якшук ; пад рэд. праф. І.Я.Лепешава. – Гродна : ГрДУ, 2008. – 223 с.
31. Янкоўскі, Ф. М. Беларуская фразеалогія / Ф. М. Янкоўскі. – Мінск : Нар. асвета, 1981. – 79 с.
