Асаблівасці мовы твораў І. Шамякіна і іх вывучэнне ў школе

З вялікім гонарам мы, беларусы, усведамляем, што нашы землякі пісьменнікі маюць вялікую славу на сусветнай арэне. Адным з агульнавядомых пісьменнікаў з’яўляецца Іван Пятровіч Шамякін. Ён сапраўды знакавы для беларускай літаратуры пісьменнік, і само яго імя шмат значыць для нас. Шамякін прайшоў вайну, некаторы час працаваў настаўнікам, займаў высокія пасады ў Саюзе пісьменнікаў Беларусі. Ён заўсёды праўдзіва мaляваў лёc cвaйгo пaкaлeння ў дaвaeнныя гaды, y жaxлiвы вaeнны пepыяд (нa фpoнцe i ў пapтызaнax) i ў цяжкiя i гнятлiвыя чacы пacлявaeннaгa aднaўлeння. Кнігі Шамякіна з інтрыгуючымі сюжэтамі і вострымі жыццёвымі тэмамі перакладаліся на многія мовы свету, станавіліся сцэнарыямі кінафільмаў. Шамякін - гэта не толькі народны пісьменнік Беларусі, але і класік нацыянальнай літаратуры ХХ стагоддзя. Ён зрабіў вялікі ўклад у развіццё беларускай літаратуры, паднімаў у сваіх творах вельмі важныя тэмы: гераізм, воінскі доўг, барацьба беларускіх партызан. Taлeнт Шaмякiнa дocыць яcкpaвa пpaявiўcя пры напісанні рамана “Сэрца на далоні”, дзе аўтар раскрывае праблемы сучаснага жыцця. Твор з’яўляeццa cвoeacaблiвым вoдгyкaм нa paмaн «Нeльгa зaбыць», якi нaлeжыць пяpy тaлeнaвiтaгa пicьмeннiкa Улaдзiмipa Кapaткeвiчa. Як у канцы 60-ых гадоў мінулага стагоддзя, так і па сённяшні дзень раман “Сэрца на далоні” застаецца актуальным i складае “Залаты фонд” беларускай літаратуры. У наш час вельмі важнай задачай з’яўляецца адраджэнне, узнаўленне інтарэсу да асобы аўтара. 

 

Кагнітыўная лінгвістыка – лінгвістычны кірунак, які актыўна развіваецца. Ён параўнальны новы, малады. Узнікненне кагнітыўнай навукі і бурнае развіццё на сучасным этапе з'яўляюцца характэрнай рысай мовазнаўства на мяжы стагоддзяў [5, с. 7]. Кагнітыўная лінгвістыка складваецца ў два апошнія дзесяцігоддзі ХХ стагоддзя, але яе прадмет быў намечаны яшчэ ў першых тэарэтычных працах па мовазнаўстве ў ХIX ст. 

А.А. Пацебня прызнае пытанне аб паходжанні мовы пытаннем пра з'явы душэўнага жыцця, якія папярэднічаюць мове, г. зн. пытаннем чыста псіхалагічным. Вучоны добра разумеў ролю мовы ў працэсах пазнання новага, у працэсах станаўлення і развіцця чалавечых ведаў аб свеце на аснове псіхалагічных працэсаў [5, с. 9]. 

Прадмет кагнітыўнай лінгвістыкі добра адлюстроўваецца ў выказванні І.А. Бодуэна дэ Куртанэ: "З моўнага мыслення можна выявіць цэлае своеасаблівае моўнае веданне ўсіх абласцей быцця і небыцця, усіх праяў свету, як матэрыяльнага, так і індывідуальна-псіхалагічнага і сацыяльнага (грамадскага )" [6, с. 312]. 

Сучасная кагнітыўная лінгвістыка належыць да навук, якія даследуюць сваімі спецыфічнымі метадамі адзін агульны прадмет – кагніцыю [5, с. 9]. Кагніцыя – працэс пазнання, адлюстравання навакольнай рэчаіснасці і пераўтварэння гэтай інфармацыі ў свядомасці. 

 

У працэсе даследаванння намі было выяўлена 64 дзеяслова маўлення, якія маюць 2489 кантэкстныя рэалізацыі. (Дадатак 2) 

Гэта наступныя дзеясловы: сказаць (561 раз), адказаць (211), пытаць/ спытаць/ запытаць (206), думаць/падумаць (194), расказваць (179), чытаць (153), гаварыць/загаварыць (137), папрасіць (65), тлумачыць/растлумачыць (52), вучыць (50), закрычаць (39), запрасіць (37), паведаміць (37), засмяяцца (34), шаптаць (32), усміхнуцца (30), жартаваць/пажартаваць (25), згадзіцца (25), падтрымаць (24), прымусіць (24), узрадавацца (24), пачаць (23), адгукнуцца (20), успомніць (19), скардзіцца (17), выказацца (15), звяртацца (14), здзівіцца (14), перапыніць (14), папярэдзіць (13), вылаяцца (12), паклікаць (12), запярэчыць (11), пацвердзіць (11), узлавацца (10), выгукнуць (8), заўважыць (8), хмыкнуць (8), абурыцца (7), адступіць (6), нахмурыцца (6), ухваліць (6), бурчаць (5), вырашыць (5), параіць (5), назваць (5), напомніць (4), падказаць (4), працадзіць (3), зазначыць (3), паказваць (3), страшыць (3), ускінуць (2), устрывожыцца (2), фыркаць (2), адазвацца (1), гукаць (1), заенчыць (1), закамандаваць (1), мармытаць (1), падаць голас (1), падняццца (1), утаропіцца (1). 

У навуцы склалася традыцыя шматаспектнага разгляду маўленчага працэсу і вылучэнне ў ім наступных аспектаў:  

- акустычнага (гукавога),  

- намінацыйнага 

- маніфестацыйнага 

- інфармацыйнага,  

- камунікатыўнага,  

- імператыўнага. 

Актуалізацыя акустычнага аспекту маўленчага працэсу.

Прынцып акустычнага аспекта заключаецца ў вымаўленні членараздзельных гукаў мовы. У дадзеную групу адносяцца дзеясловы, якія характарызуюць знешні бок маўлення з дапамогай такіх характарыстык як тэмп маўлення, тэмбр голаса, сіла голаса. 

Сістэма аспектаў маўленчага дзеяння выключаецца з ліку рэлевантных прыкмет гэтага аспекту. Абсалютна не важныя такія элементы як адрасат, тэма прадмовы, хоць і не выключны зусім, могуць прысутнічаць ва ўмовах ажыццяўлення маўленчай падзеі. Але экспліцытнай гранню маўлення пры гэтым будзе толькі сам факт наяўнасці ўспрымаймага боку — акустычная здольнасць да ідэнтыфікацыі гукавых сігналаў і фарбаў эмоцыі, экспрэсіі і фізічнага быцця чалавека таго, хто гаворыць.

 

У канцы даследавання можна зрабіць выснову, што ў аснове кагнітыўнай лінгвістыкі ляжыць сувязь мовы з усімі разумовымі і пазнавальнымі працэсамі чалавека: з запамінаннем, з атрыманнем дадзеных з памяці, з перадачай інфармацыі. 

Канцэптуальная карціна свету людзей цесна звязана з моўнай карцінай свету і таксама складаецца з двух участкаў: ядра ўніверсальных паняццяў, і перыферыі слоў, у якіх прысутнічае нацыянальны кампанент, які праяўляецца на ўсіх узроўнях мовы: на фанетычным, лексіка-граматычным і семантычным. 

Лексіка-семантычныя групы дзеясловаў дапамагаюць не толькі выявіць дынаміку маўленчага працэсу, але і разгледзець семантыку дзеясловаў маўлення. Стылістычна афарбаваныя дзеясловы, а таксама ўласна дыялектныя моўныя сродкі з'яўляюцца нацыянальна адметнымі і непасрэдна ўтрымліваюць нацыянальны кампанент, выяўленне якога патрабуе сістэмнага асвятлення характару моўных сродкаў. 

Важнае месца сярод лексіка-семантычных груп дзеясловаў займаюць дзеясловы маўлення, якія выкарыстоўваюцца з мэтай уздзеяння на суразмоўцу, прыводзячы яго ў пэўны эмацыйны стан, выказваючы розныя думкі, пачуцці. Дзеясловы маўленчага дзеяння таксама прадугледжваюць абмен інфармацыяй з кім-небудзь, распаўсюджванне ведаў, а таксама неаднаразовы абмен ролямi памiж суразмоўцамi. 

Праз моўныя сродкі ажыццяўляецца сувязь «чалавека гаворачага» са светам, які знаходзіцца ў пастаяннай дынаміцы. 

1. Маслова, В. А. Когнитивная лингвистика : учеб. пособие / А.В. Маслова. – М. : Логос, 2008. – 240 с. 

2. Кравченко, А. В. Язык и восприятие. Когнитивные аспекты языковой категоризации. Иркутск, 1996, с.34-41. 

3. Кубрякова, Е. С. Размышления о судьбах когнитивной  лингвистики на  рубеже веков//Вопросы филологии, 2001, № 1(7). 

4. Алимпиева, Р. В. Семантическая значимость слова и структура лексикосемантической группы. - Л. : Изд-во ЛГУ, 1986.  

5. Попова, З. Д., Стернин И. А. Когнитивная лингвистика – М.:АСТ: Восток-Запад, 2007. – 314, [6] с. – (Лингвистика и межкультурная коммуникация. Золотая серия).  

6. Бодуэн де Куртенэ, И. А. Избранные труды по общему языкознанию: В 2-х т. - М.: Изд-во АН СССР, 1963. 

7. Лебедева, Н. М. - Введение в этническую и кросс-культурную психологию. 

8. Гумерова, Н. Ж. Функционально-когнитивный подход как основа для исследования лексического уровня языка / Н.Ж. Гумерова [Электронный ресурс]. – Режим доступа : http: //nature.web.ru. 
9. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы [Электронны рэсурс]. - Рэжым доступу: https://www.skarnik.by/. 

10. Павлова, Е. А. Место и роль родного языка в обучении иностранному языку [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://festival.1september.ru/articles/525159/.

11. Королёва, М. Говорим по-русски правильно. М. : Рос. газ., 2007. – 464 с. 

12. Зализняк, А. А. Глагол говорить: три этюда к словесному портрету // Арутюнова Н. Д. (ред.) Язык о языке: сб. статей. М.: Языки русской культуры, 2000. С. 381-402. 

13. Виноградов, В. В. Русский язык / В.В. Виноградов. – М. : Высш. шк., 1972. – 616 c.  

14. Караулов, Ю. Н. Общая и русская идеография. М.: «Наука», 1976. 356 с. 

15. Богданов, В. В. - Семантико-синтаксическая организация предложения. Ленинград, 1977. – 204 с. 

16. Чернейко, Л. О. Опыт парадигматического анализа (на материале различных функциональных стилей русского языка). – М., 1980. – 200 с. 

17. Вендина, Т. И. Введение в языкознание: Учеб. пособие для педагогических вузов. – М., Высш. шк., 2001 - 288 с. 

18. Бабенко Л. Г. Толковый словарь русских глаголов. – М., 1999.  

19. Антонова, С. М. Глаголы говорения - динамическая модель языковой картины мира: опыт когнитивной интерпретации: Монография / С. М. Антонова. – Гродно: ГрГУ, 2003. – 519 с. 

20. Падучева, Е. В. Глаголы речевого действия как тематический класс // Русский язык сегодня. Вып. 2. Сб. статей. – М.: Азбуковник, 2003. – С. 201215. 

21. Филин, Ф.П. Историческая лексикология русского языка / Под общ. ред. и с предисл. В.Я. Дерягина. М.: Издательство ЛКИ, 2008. Изд. 2-е. 

22. Филин, Ф. П. Очерки по теории языкознания. М., 1982. 

23. Филин, Ф. П. Прямая и косвенная речь в современном русском языке. - Ленинград, 1957. - 87 с.; 

24. Дода, І.Г. Дзеясловы са значэннем інтэлектуальнай дзейнасці ў беларускай і рускай мовах (лексіка-семантычны і словаўтваральны аспекты): Аўтарэф. Дысерт. – Мн., 2004. 

25. Ничман, З.В. Глаголы говорения (устной речи) в современном русском языке: Автореф. Диссерт. – М., 1980. 

26. Шамякін, І.П. Непаўторная вясна: аповесць. Сэрца на далоні: раман / Іван Шамякін. – Мінск: Мастацкая літаратура, 2014. – 526 с. – (Школьная бібліятэка).