Уводзіны
Глава 1 Навукова-тэарэтычныя асновы фарміравання чытацкай пісьменнасці ў вучняў з цяжкасцямі ў навучанні
1.1 Фарміраванне чытацкай пісьменнасці навучэнцаў з цяжкасцямі ў навучанні як псіхолога-педагагічная праблема
1.2 Асаблівасці фарміравання чытацкай пісьменнасці ў вучняў з цяжкасцямі ў навучанні
1.3 Шляхі і сродкі фарміравання чытацкай пісьменнасці ў вучняў з цяжкасцямі ў навучанні ў адукацыйным працэссе
Глава 2 Арганізацыйна-педагагічныя ўмовы фарміравання чытацкай пісьменнасці ў вучняў з цяжкасцяімі ў навучанні
2.1 Вывучэнне стану сфарміраванасці чытацкай пісьменнасці вучняў з цяжкасцямі навучання
2.2 Метадычныя падходы да фаміравання чытацкай пісьменнасці ў вучняў з цяжкасцямі ў навучанні
2.3 Патэнцыял вучэбных заняткаў па беларускай літаратуры ў фарміраванні чытацкай пісьменнасці ў вучняў з цяжкасцямі ў навучанні
Заключэнне
Спіс выкарастаных крыніц
Уводзіны Актуальнасць даследавання. У сучасным хуткім свеце чалавек вымушаны вучыцца на працягу ўсяго жыцця. Адной з умоў паспяховай самаадукацыі з'яўляецца сфарміраванасць ключавых кампетэнтнасцяў, сярод якіх цэнтральнае месца займае чытацкая кампетэнтнасць. Змест адукацыі на працягу жыцця будзе мяняцца. Таму важна ўзброіць дзіця ўменнем вучыцца. У сваёй працы «Педагагічная мадэль фарміравання асноў чытацкай кампетэнтнасці» Н.Е. Калганава дае наступнае вызначэнне чытацкай кампетэнцыі: «Чытацкая кампетэнтнасць – гэта інтэгратыўная якасць асобы, якая характарызуецца: каштоўнасным стаўленнем да чытання і ведання, якое атрымліваецца з дапамогай чытання літаратуры, даступнай па змесце і форме (навошта чытаць?); наяўнасцю чытацкага кругагляду і літаратуразнаўчых уяўленняў; веданнем кола чытання ў яго жанрава-тэматычнай разнастайнасці (што чытаць? пра што чытаць?); уменнем выконваць неабходныя чытацкія дзеянні ў працы з кнігай і творам з мэтай фарміравання і развіцця патрэбы ў чытанні; наяўнасцю прадуктыўных спосабаў чытання, якаснага навыку чытання (як чытаць?)».
Чытачы адрозніваюцца ад нечытачоў узроўнем развіцця інтэлекту. Чытачы здольныя думаць у рамках праблем, схопліваць цэлае, выяўляць супярэчнасці і сувязі з'яў, больш адэкватна ацэньваць сітуацыю, хутчэй знаходзіць правільныя рашэнні. Яны маюць большы аб'ём памяці і актыўнае творчае ўяўленне, лепш валодаюць прамовай. Яны дакладна фармулююць думкі, свабодна пішуць, лягчэй уступаюць у кантакты і прыемныя ў зносінах, больш крытычныя, самастойныя ў меркаваннях і паводзінах.
Чытацкая пісьменнасць сёння разглядаецца як адзін з самых важных параметраў гатоўнасці да жыцця ў сучасным грамадстве. Паспяховае навучанне ў сярэдняй школе немагчыма без сфарміраванасці ў навучанні чытацкай граматнасці. Нягледзячы на тое, што пытанням навучання чытанню ў адукацыі заўсёды надавалася вялікае значэнне, задача развіцця чытацкай пісьменнасці з’яўляецца новай галіной для сучаснай школы, вырашальнай задачай рэалізацыі патрабаванняў вучэбных праграм па беларускай літаратуры.
Сучасны свет вылучае новыя патрабаванні да сістэмы адукацыі. Ключавым арыенцірам для ўдасканалення якасці адукацыі з’яўляецца дзяржаўны план дзеянняў па развіцці функцыянальнай пісьменнасці школьнікаў, дзе сказана: “педагогі агульнаадукацыйных школ краіны даюць моцныя прадметныя веды, але не вучаць прымяняць іх у рэальных, жыццёвых сітуацыях” для вучняў з цяжкасціямі навучання, якія прадстаўляюцца як асобная група дзяцей з разнароднымі паказчыкамі.
[...]
Глава 1 Навукова-тэарэтычныя асновы фарміравання чытацкай пісьменнасці ў вучняў з цяжкасцямі ў навучанні
1.1 Фарміраванне чытацкай пісьменнасці навучэнцаў з цяжкасцямі ў навучанні як псіхолога-педагагічная праблема Чытацкая пісьменнасць сёння разглядаецца як адзін з самых важных параметраў гатоўнасці да жыцця ў сучасным грамадстве. Паспяховае навучанне ў сярэдняй школе немагчыма без сфарміраванасці ў навучэнцаў чытацкай граматнасці. Нягледзячы на тое, што пытанням навучання чытанню ў адукацыі заўсёды надавалася вялікае значэнне, задача развіцця чытацкай пісьменнасці з’яўляецца новай галіной для сучаснай школы, вырашальнай задачай рэалізацыі патрабаванняў вучэбных праграм па беларускай літаратуры.
Сучасны свет вылучае новыя патрабаванні да сістэмы адукацыі. Ключавым арыенцірам для ўдасканалення якасці адукацыі з’яўляецца дзяржаўны план дзеянняў па развіцці функцыянальнай пісьменнасці школьнікаў, дзе сказана: “педагогі агульнаадукацыйных школ краіны даюць моцныя прадметныя веды, але не вучаць прымяняць іх у рэальных, жыццёвых сітуацыях” [1, с. 5].
Ступень сучаснай адукацыі прад’яўляе сур’ёзныя патрабаванні да развіцця асобы школьніка, здольнага да ўзаемадзеяння з навакольным светам, самаадукацыі і асобаснага росту. У гэтай сувязі вялікае значэнне набывае важнасць урокаў, на якіх фарміруецца крытычнае мысленне (урокі літаратуры і чытання). Фарміраванне чытацкай пісьменнасці дзяцей адбываецца ў пастаянным пашырэнні адукацыйных і выхаваўчых магчымасцяў дадзеных вычэбных заняткаў.
Словазлучэнне “чытацкая пісьменнасць” з’явілася ў кантэксце міжнароднага тэставання ў 1991 года ў даследаванні PISA. “Чытацкая
пісьменнасць – здольнасць чалавека разумець і выкарыстоўваць пісьмовыя літаратурыя тэксты, разважаць пра іх і займацца чытаннем для таго, каб дасягаць сваіх мэтаў, пашыраць свае веды і магчымасці, удзельнічаць у сацыяльным жыцці” [3].
Асноўныя структурна-змястоўныя кампаненты чытацкай кампетэнцыі:
– чытацкія матывы, інтарэсы (патрэба ў чытанні, накіраванасць інтарэсаў);
– чытацкае ўспрыманне (эмацыйная спагадлівасць, узнаўляльнае і творчае ўяўленне, асацыятыўнае мысленне, лагічная і эмацыйная памяць, успрыманне мастацкай формы на ўзроўні дэталяў і кампазіцыі);
[...]
Глава 2 Арганізацыйна-педагагічныя ўмовы фарміравання чытацкай пісьменнасці ў вучняў з цяжкасцяімі ў навучанні
2.1 Вывучэнне стану сфарміраванасці чытацкай пісьменнасці вучняў з цяжкасцямі навучання Пры ацэнцы прадметных вынікаў навучання літаратуры вылучаюць тры асноўных ўзроўні сфарміраванасці чытацкай кампетэнцыі.
Першы ўзровень вызначаецца наіўна-рэалістычным успрыманнем літаратурна-мастацкага твора як гісторыі з рэальнага жыцця (сферы так званай “першаснай рэчаіснасці”). Разуменне тэксту на гэтым узроўні ажыццяўляецца на аснове літаральнай “расшыфроўкі” сэнсаў, таму што да мастацкага свету твора малодшы школьнік падыходзіць з жыццёвых пазіцый. Такое эмацыйнае непасрэднае ўспрыманне стварае аснову для фарміравання асэнсаванага і глыбокага чытання, але, з пункту гледжання эстэтычнай характарыстыкі, яшчэ не з’яўляецца дастатковым. Яно характарызуецца здольнасцямі чытача прайграваць змест літаратурнага твора, адказваючы на тэставыя пытанні (вусна або пісьмова), якія патрабуюць сцісла выказаць ці вызначаць сваё эмацыйнае стаўленне да падзей і героя. Адзначым, што якасці літаратурных персанажаў, галоўных і другарадных, толькі называюцца, пералічваюцца, здольнасць да абагульненняў на дадзеным этапе ў вучняў пачатковай школы выяўляецца слаба.
Другі ўзровень характарызуецца тым, што навучэнец разумее абумоўленасць асаблівасцяў мастацкага твора аўтарскай воляй, аднак уменне знаходзіць спосабы праявы аўтарскай пазіцыі ў яго пакуль адсутнічаюць.
У чытачоў гэтага ўзроўню фарміруецца імкненне разважаць над прачытаным, з’яўляецца ўменне вылучаць у тэксце значныя ў сэнсавым і эстэтычным плане асобныя элементы мастацкага твора, а таксама ўзнікаюць спробы знаходзіць і тлумачыць сувязі паміж імі. Чытач гэтага ўзроўню пачынае аргументавана адказваць на пытанне “як пабудаваны тэкст?” і мае здольнасці вылучаць буйныя адзінкі твора, спрабуе вызначаць сувязі паміж імі для доказу вернасці разумення тэмы, праблемы і ідэі мастацкага тэксту.
Разуменне тэксту на гэтым узроўні чытацкай кампетэнцыі ажыццяўляецца павярхоўна. Малодшы школьнік ужо ведае фармулёўкі тэарэтычных паняццяў і можа карыстацца імі пры аналізе твора. Так, напрыклад, можа знаходзіць у тэксце тропы (эпітэты і параўнанні), элементы кампазіцыі, прыкметы жанру, але не ўмее пакуль рабіць «масток», арганічны пераход ад гэтай інфармацыі да тэматыкі, праблематыцы і аўтарскай пазіцыі.
[...]
ЗаключэннеЧытацкая пісьменнасць сёння разглядаецца як адзін з самых важных параметраў гатоўнасці да жыцця ў сучасным грамадстве. Паспяховае навучанне ў сярэдняй школе немагчыма без сфарміраванасці ў вучняў чытацкай пісьменнасці. Нягледзячы на тое, што пытанням навучання чытанню ў адукацыі заўсёды надавалася вялікае значэнне, задача развіцця чытацкай пісьменнасці з’яўляецца новай галіной для сучаснай школы, вырашальнай задачай рэалізацыі патрабаванняў вучэбных праграм па беларускай літаратуры (літаратурнаму чытанню).
Чытацкая кампетэнцыя – гэта веданне законаў, правілаў і нормаў літаратуры, якое дазваляе планаваць і ажыццяўляць самастойную працу па асваенні мастацкіх тэкстаў. Грунтуецца паняцце чытацкай кампетэнцыі на чытацкай самастойнасці вучняў, што прадугледжвае натуральную патрэбу і здольнасць чытаць кнігі па ўсвядомленаму выбару, ужываючы ўсе веды, уменні, навыкі, якімі чытач валодае да моманту чытання.
Структура чытацкай кампетэнцыі, на наш погляд, складаецца з пазнавальнага, аперацыйна-тэхналагічнага або матывацыйнага, а таксама каштоўнасна-сэнсавага кампанентаў. Фарміраванне ж чытацкай кампетэнцыі заканамерна пачынаецца з дамашняга (хатняга) чытання ў самым малодшым узросце, але ўсведамленне і асэнсаванне гэтага працэсу адбываецца менавіта падчас навучання ў пачатковай школе, калі закладваюцца асновы для ключавых кампетэнцый вучня.
Навучэнцы з цяжкасцямі навучання пачынаюць прайграваць гукавую форму слова, развіваецца навык плаўнага складовага чытання, чытаюцца складовыя канструкцыі, словы, словазлучэнні, сказы, маленькія тэксты. Так у выніку сістэматычнай і мэтанакіраванай працы адбываецца фарміраванне навыку чытання. Пад навыкам чытання маюць на ўвазе ўменне правільна прачытваць словы, разумець сэнс тэксту, выразна чытаць, вытрымліваць аптымальны тэмп чытання.
Сярод разнастайнасці шляхоў і сродкаў фарміравання чытацкай кампетэнцыі найбольш значныя для вучняў з цяжкасцяімі навучання – захопленае выкладанне, навізна вучэбнага матэрыялу, выкарыстанне інавацыйных форм і метадаў навучання, стварэнне сітуацыі поспеху на ўроку. Гэтыя сродкі знаходзяць сваю рэалізацыю пры ўключэнні ў працэс навучання нетрадыцыйных метадычных прыёмаў работы з тэкстам.
Развіццё чытацкай пісьменнасці малодшых школьнікаў з’яўляецца няпростай задачай, якая стаіць перад настаўнікам пачатковай школы.
[...]
1. Авдеева, А.В., Молькова, М.В. Формирование читательской компетенции младших школьников / А.В. Авдеева, М.В. Молькова // Молодой ученый. 2015 №22.1 (102.1). – С. 44 – 46
2. Вучэбная праграма па вучэбным прадмеце «Беларуская літаратура (літаратурнае чытанне)» для IІ класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з рускай мовай навучання і выхавання. – Мінск, 2017. – 14 с.
3. Гаврильева, Н.Н., Неустроев, Н.Д. Организация групповой формы работы на уроках в начальной школе // Научно-методический электронный журнал «Концепт». – 2017. – Т. 32. – С. 64–71.
4. Дридзе, Т. М. Текстовая деятельность в структуре социальной коммуникации. Проблемы семисоциопсихологии / Т.М. Дридзе– М., 1984 – 232 с.
5. Жесткова, Е.А. Внеклассная работа по литературному чтению как средство развития читательских интересов младших школьников / Е.А. Жесокова // Современные проблемы науки и образования. – 2014. – №6. – С. 13-30
6. Климова, Е.П., Попова, Т.А. Приёмы развития критического мышления на уроках литературного чтения / Е.П. Климова, Т.А. Попова // Научно-методический электронный журнал «Концепт». 2016. – Т. 19. – С. 159–163.
7. Клюева, С.Г. Читательская компетентность как базовая основа ключевых компетенций / С.Г. Клюева // Электронный ресурс. – Режим доступа: https://nsportal.ru/user/116534/page/chitatelskaya-kompetenciya-kak-bazovaya-osnova-klyuchevyh-kompetenciy-uchashchihsya.
8. Первова, Г.М. Дискретное чтение как ведущий прием обучения творческому чтению на начальном этапе становления читателя / Г.М. Первова // Начальная школа. 2011. – №5. – С. 35-39
9. Рэалізацыя кампетэнтнаснага падыходу ў навучанні беларускай мове і літаратуры / склад. : Н. П. Дзёміна, Т. П. Гуліцкая, Р. П. Ільіна ; ДУА «Мін. абл. ін-т развіцця адукацыі». – Мінск : Мін. абл. ін-т развіцця адукацыі, 2017. – 76 с.
10. Салова, З.В. Технология продуктивного чтения / З.В. Салова // Начальная школа. – 2016. – №11. – С. 28-30.
11. Свірыдзенка, В.І. Методыка выкладання беларускай мовы і літаратурнага чытання: электронны вучэбна-метадычны комплекс / В.І. Свірыдзенка, Н.М. Антановіч. – Мінск: БДПУ імя М.Танка, 2019. – 266 с.
12. Светловская, Н.Н. Основы науки о читателе: теория формирования типа правильной читательской деятельности. / Н.Н. Светловская. – М.: Магистр,2003. – с. 180
13. Снопкова, Е. И. Методологическая культура учащихся в контексте компетентностного подхода / Е. И. Снопкова // Народная асвета. – 2017. – № 2. – С. 7-12
14. Формирование читательской компетенции обучающихся на уроках русского языка и литературы: методические рекомендации / Т.Г. Овсянникова, И.В. Мовнар, Т.Л. Шишигина. – Вологда, 2016. – 80 с.
15. Хуторской А.В. Ключевые компетенции и образовательные стандарты // Интернет-журнал «Эйдос». – 2002 http:// eidos.ru /journal/ 2002/ 423.
